Esneklik – 4.Ünite

Esneklik – 4.Ünite

GIRIS

Genel olarak esneklik; bir ekonomik degiskenin bir baska ekonomik degiskene karsı olan duyarlılıgının ölçüsüdür. Bu durumda ekonomik degisken türü kadar çok sayıda farklı esneklik kavramları ile karsılasılır. Ancak en çok karsılasılan esneklik hesaplamaları talep ve arz için yapılmaktadır. Daha önce arz ve talebin fiyat belirleme sürecinde nasıl birbiriyle etkilesim içinde ol-dugu üzerinde durduk, arz ve talepteki degismelerin aynı zamanda fiyatlarda degismelere yol açtıgını ögrendik. Bu bölümde tüketicilerin ve üreticilerin ya da arz ve talep edenlerin fiyatlardaki degismelere karsı duyarlılıklarının derecesini arastıracagız. Iste bu duyarlılık derecesini ölçmek için esneklikler kullanılır. En sık karsılasılan esneklik türü fiyat esnekligi olup, ileride görülecegi gibi dünya ça-pında uygulaması bulunan çok önemli bir kavramdır. Bu bölümde ilk olarak talebin fiyat esnekligini ele alacagız, daha sonra talepteki kaymalara iliskin esneklikleri inceleyecegiz, nihayet arz esnekligi ile üreticilerin fiyat degisimlerine karsı reaksiyonlarını açıklayacagız.

TALEBIN FIYAT ESNEKLIGI Talebin fiyat esnekligi,

 bir malın talep edilen miktarının bu malın fiyatına karsı duyarlı-lıgının ölçüsüdür. Bunu kısaca talep esnekligi ya da sadece esneklik terimleriyle de ifade edebiliriz. Talebin fiyat esnekligi, belirli bir talep egrisi ya da talep sedülü ile iliskilidir. Be-lirli bir talep egrisi için malın fiyatı dısındaki diger seylerin degismedigi kabul edilir. Ge-çerli olan fonksiyonel iliskiye göre (talep yasasına göre); fiyat arttıgı zaman tüketicilerce talep edilen miktar azalır, fiyat düstügü zaman tüketiciler tarafından talep edilen miktar artar. Ancak bu yasa veri bir fiyat degisikligine olan duyarlılıgın büyüklügü konusunda fazla bir bilgi vermez. Bir malın fiyatı düstügünde, tüketicilerin bu maldan daha fazla alacagını bilsek bile, ne kadar daha fazla alacagını bilmek de aynı sekilde önemlidir. Iste fiyat degistigi zaman talep edilen miktarın ne kadar degistiginin ölçüsü talep esnekligidir. Örnegin, ekonomistler günes gözlügü için talep esnekliginin yüksek oldugunu söyle-dikleri zaman, fiyat degistiginde insanlar tarafından talep edilen günes gözlügü miktarı-nın büyük ölçüde degisecegini ifade etmektedirler. Ya da yumurta için talebin fiyat esnek-liginin düsük oldugunu söylediklerinde, yumurtanın fiyatı degistigi zaman talep edilen yumurta miktarının sadece küçük bir miktar degisecegini belirtmektedirler. Esneklik hesaplaması için bir formül vermeden önce sezgi yolu ile talep miktarının fi- yata ne kadar duyarlı oldugunu bilmenin neden önemli oldugunu gösterelim. Açıklamala-rımıza su tür sorular ile baslayalım; profesyonel bir futbol takımı sezonluk bilet fiyatlarını %20 oranında arttırmaya karar verirse, acaba taraiarlar ne kadar daha az sezonluk bilet satın alacaklardır? Digitürk abone ücretini iki katına çıkarırsa, acaba kaç müsterisini kaybedecektir? Iyi hava kosulları nedeniyle arzı artan portakalın fiyatı ne kadar düsecektir? Eger petrol arzı sınırlandırılırsa ham petrol fiyatı ne kadar yükselecektir? Bu tür soruların yanıtını talebin fiyat esnekligi vermektedir. Asagıdaki grafik bu sorulara nasıl yanıt verileb ilecegini yüksek ve düsük esneklikleri karsılastırarak bize göstermektedir.

Grafik 4.1’e göre profesyonel bir futbol takımının sezonluk bilet satısları için olası iki ta-lep egrisi çizilmistir. Çizimde yatay eksende talep edilen bilet miktarı, düsey eksende ise bir sezonluk biletin fiyatı yer almaktadır. Her iki talep egrisi de A noktasından geçmektedir. Bu noktada bir sezonluk biletin fiyatı 100 TL dir, bu fiyattan sadece 3000 kisi bilet almaktadır. Nispeten daha yatık D1 talep egrisine göre talep miktarı (bilet alanların sayısı) fiyata karsı oldukça duyarlıdır. Bir baska deyisle talep egrisinin esnekligi yüksektir. Grafikteki örnekte sezonluk bilet fiyatı %20 arttıgı zaman, bileti talep edenlerin sayısı (talep edilen miktar) %40 oranında azalmaktadır. Talep egrisi üzerinde A noktasından B noktasına geçilmistir. Gözlemlerimizi talep esnekligi düsük olan D2 talep egrisine kaydıralım. D2’ye göre bi- let talep edenlerin sayısı fiyata karsı çok duyarlı degildir (Sözgelimi fanatik sayısı çoktur.) Fiyat %20 oranında arttıgı zaman talep edenlerin sayısı %10 oranında azalmaktadır. Bu talep egrisi üzerinde A noktasından C noktasına geçilmistir. Böylece miktarın fiyata karsı duyarlılıgı ya da kısaca esneklik bu iki talep egrisini birbirinden ayırmaktadır.

Simdi bu futbol kulübünün sezonluk bilet satıslarını 1800 adet ile sınırlandırdıgını var-sayalım. Bu durumda Grafik 4.1’e düsey arz egrisini ilave etmemiz gerekir. (Arzda bir azalma olmustur.) Bu amaçla çizilen Grafik 4.2’de her iki talep egrisine göre arzdaki düsme aynıdır. Esnekligi yüksek talep egrisinde (D1’de) fiyattaki artıs küçük olmustur, oysa esnekligi düsük D2 talep egrisi için aynı miktardaki arzdaki azalma fiyatı çok daha fazla yükseltmistir. Hatırlarsanız, arz ve talep modeli kullanılarak, arzda bir azalma oldugunda sezonluk bilet fiyatının ne olacagına iliskin tahminde bulunabiliyorduk. Ancak her iki talep egrisi için tahmin edilen fiyat artısları arasında büyük farklılıklar vardır. D1’e göre fiyat artısı küçük olmustur. Eger esneklik yüksek ise talep edilen bilet sayısını düsürmek için fiyattaki küçük bir artıs yeterli olabilecektir. Dolayısıyla sınırlı sayıdaki bilet için talep miktarı (bilet alanların sayısı) asagı çekilebilmektedir. Oysa D2 için fiyat daha fazla yükselmektedir. Bu-rada esneklik düsüktür, talep miktarını arz düzeyine çekebilmek için fiyatta büyük artısa ihtiyaç vardır. Sonuç olarak, arzdaki bir daralma karsısında fiyatın ne kadar artacagını belirleyebilmek için talep miktarının fiyata karsı duyarlılıgını yani talep esnekligini bil-memiz gerekmektedir.

Fiyat Esnekligi: Tanımı ve Ölçülmesi Talebin fiyat esnekligi; bir malın talep edilen miktarındaki yüzde degismenin o malın fiyatındaki yüzde degismeye oranı olarak tanımlanır. Bunun formülü ise; ED = %ΔQ P = Malın talep edilen miktarındaki yüzde değişim Malıni fiyatındakii yüzdeideğişim Formülde Ed talebin fiyat esnekligi için bir kısaltmadır. i (delta) sembolü ise degisme de-mektir. Hesaplama yapabilme amacıyla yukarıda yer alan formül su sekillerde yeniden yazılabilir. ya da Ed = ΔQ ΔP x P0 Q0 Ed = Q1 Q0 Q0 P1 P0 P0 Burada Q0 ve P0, miktar ve fiyat için baslangıç degerleridir. Q1 ve P1 ise degisimden sonra (en son) miktar ve fiyat degerleridir. Formülü uygulamak için Grafik 4.1’deki de-gerleri D1 talep egrisi için kullanalım. D1 talep egrisi üzerinde A noktasından B noktasına gelindiginde, baslangıç degerleri Q0=3000, P0= 100 ve degisiklik sonrası yeni degerler Q1= 1800, P1= 120 olarak alınacaktır. Bu durumda esneklik ölçümüz; E1d = 1800−3000 3000 120−100 100 = −1200 3000 20 100 = −2 52 10 = −2 5 x 10 2 =−2 Esnekligin D2 talep egrisi üzerinde A noktasından C noktasına gelindigi durum için hesaplaması halinde, P0= 100, Q0= 3000 ve P1=120 , Q1=2700 degerleri kullanacaktır. Bu durumda esneklik ölçümüz; E2d = 2700−3000 3000 120−100 100 = −300 3000 20 100 = −1 10 2 10 = −1 10 x 10 2 =− 12 Bu örneklere göre E1 d ’nin -2 olması; fiyatta %1 oranındaki bir artıs miktardaki %2 oranındaki bir düsüsle iliskilidir. Yine E2 d ’nin -0,5 olması; fiyattaki %1 oranındaki bir

artısın miktarda % 0,5 oranında bir düsüse neden olmaktadır. Dolayısıyla formül, duyarlı-lıgın ölçüsünü nicel olarak vermektedir. D1 talep egrisine göre fiyattaki degisme %20’lik bir artıs seklinde ise, talep edilen miktardaki degisme %40’lık bir azalıs seklinde olacaktır. Yine D2 talep egrisi için fiyattaki artıs %20 iken, talep edilen miktardaki azalıs %10 olacaktır. Talebin fiyat esnekliginin negatif bir sayı olduguna dikkat edilmelidir. Çünkü talep eg-risi üzerinde hareket edildiginde miktar ve fiyat ters yönlerde degismektedir. Fiyat yüksel-diginde talep edilen miktar azalmakta, ya da bunun tersi geçerli olmaktadır. Fiyat esnek-ligi ölçüsü negatif bir sayı olmasına ragmen iktisatçılar esneklik hakkında konusurken ya da yazarken genelde negatif isareti ihmal edip katsayının mutlak degerini söylemektedir-ler. Örnegin sezonluk bilet fiyatlarında %20’lik bir artıs, talep edilen bilet miktarını %40 azaltmıstır. D1 talep egrisine göre iP/P= +0,20 ve iQ/Q= -0,40 ise iQ/Q’nun iP/P’ye oranı -2 olur. Ancak iktisatçılar talebin fiyat esnekligini 2 olarak söylemektedirler. Talep egrisi, özel durumlar dısında, daima sol yukarıdan sag asagıya (negatif) egimli oldugu için, bu durum hatırlandıgı sürece söz konusu evrensel gelenek herhangi bir karısıklıga yol açmaz. Talebin fiyat esnekliginin çekici bir yönü; talep edilen miktarın ve fiyatın ölçülmesin-de birim kullanılmamasıdır. (Örnegin ton, kg, metre, varil, TL, Dolar, Euro gibi birimler yer almamaktadır.). Birim içermemesinin nedeni; fiyatta ve talep edilen miktarda yüzde degismeleri kullanmasıdır. Bu durumda esneklik birçok degisik mal ve hizmet için talep edilen miktarın fiyata duyarlılıgını karsılastırma olanagını saglar. Örnegin, margarin gibi nispeten ucuz malların fiyata karsı duyarlılıgı ile ipek gömlek gibi daha pahalı malların fiyata duyarlılıklarını karsılastırma olanagı saglar.

Bir talep egrisinin biçimi, fiyat degismelerine karsı tüketicilerin duyarlılıgı hakkında bize bir seyler söylemektedir. Göreceli olarak yatık bir talep egrisi, tüketicilerin fiyat de-gismelerine karsı duyarlı oldugunu gösterir. Oysa nispeten dik bir talep egrisi tüketicilerin fiyat degismelerine karsı daha duyarsız oldugunu ifade etmektedir. Ancak tüketicilerin fiyat degismelerine karsı duyarlılıklarını talep egrisinin biçimi ya da egimi ile ölçmek aldatıcı olabilir. Çünkü egrinin biçimini degistirmek, eksenlerden bir veya her ikisindeki ölçekleri degistirmekle mümkündür. Daha da önemlisi talep egrisinin esnekligi bu egrinin egimi ile aynı sey degildir. Talep egrisinin egimi (iP/iQ) fiyattaki degismenin talep edilen miktar-daki degismeye oranı olarak tanımlanır. Yine egim hesaplanırken birim belirtilir. Bu yüzden farklı malları karsılastırdıgımız zaman, egim fiyata karsı duyarlılıgın iyi bir ölçüsü olma-maktadır. Egim ve esneklik arasındaki farkı göstermek için Grafik 4.3’ Panel (a)’da dolma kalem ve panel (b)’de saç kesimi için iki ayrı talep egrisine yer verilmistir. Fiyatlar çok farklı ol-dugu için iki talep egrisi farklı egime sahiptirler. Ancak her iki talep egrisi için A’ dan B’ ye geçiste esneklik katsayısı aynıdır.

Seklin her iki panelinde de A noktasından B noktasına geçiste esneklik aynıdır. Çünkü mik-tardaki degisme %20 oranında azalmıs ve fiyattaki degisme %10 oranında artmıstır. Dolayısıyla her iki talep egrisi için hesaplanan esneklik esittir. Oysa her iki talep egrisinin egimleri farklıdır.

Esneklik Terminolojisi Ekonomistler talep egrilerini, talebin fiyat esneklikleri ölçülerine ya da katsayılarına göre sınıiandırırlar. Bu sınıiandırmada, genelde katsayıların mutlak degerleri kullanılmaktadır. Ed<1 için, inelastik talep ya da esnek olmayan talep; Ed=1 için; birim esnek talep; Ed>1 için; esnek talep terimleri kullanılır. Bir mal ya da hizmet için talep fiyata karsı inelastik oldugu zaman, tüketicilerin fi- yat degisimine karsı duyarsız oldugunu söyleyebiliriz. Bu durumda miktardaki yüzde degisme, ilgili malın fiyatındaki yüzde degismeden daha küçüktür. Eger talep esnek ise, tüketicilerin fiyattaki degismeye karsı duyarlı olduklarını söyleyebiliriz. Bu durumda da miktardaki yüzde degisme fiyattaki yüzde degismeden daha büyüktür. Esneklik katsayısı tam olarak bire esit oldugunda ise birim esneklik söz konusu olur ve bu durumda fiyattaki veri bir yüzde degisme talep edilen miktarda aynı oranda bir yüzde degismeye neden olur. Esneklik katsayısının olası en düsük degeri sıfırdır. Ed= 0 olması durumunda fiyattaki bir degisme talep edilen miktarda hiçbir degismeye neden olmayacaktır. Bu durum tam inelastik talep olarak tanımlanır ve talep egrisi dikey bir dogru seklini alır. Insülin gibi hayati önem tasıyan ilaçlara olan talep, fiyatı belirli sınırlar içinde kalmak kosuluyla tam inelastik talep olabilir. Bir baska örnek olarak, böbrek yetmezliginden dolayı diyaliz teda- visine olan talep gösterebilir. Esneklik katsayısının alabilecegi olası en yüksek deger sonsuza yaklasmaktadır. Bu du-rumda fiyattaki çok küçük bir degisiklik talep edilen miktarda oldukça büyük miktarda bir degisime neden olacaktır. Esneklik degerinin sonsuz olması halinde, talep tam esnek talep olarak tanımlanır ve grafiksel olarak yatay düz bir dogru seklinde gösterilir. Tam inelastik ve tam esnek talep egrileri (dogruları) Grafik 4.4’te panel (a) ve (b)’de gös-terilmistir. Bunlar esnekligi her noktada aynı olan talep egrileridir. Esnekligi her noktada aynı olan baska bir talep egrisi de, ikizkenar hiperbol seklinde çizilen esnekligi her noktada bire esit olan talep fonksiyonudur. Bu talep fonksiyonu Grafik 4.4 Panel (c)’de gösterilmistir.

Insanlar bazen her ikisi de birden küçük veya her ikisi de birden büyük iki esnekligi karsılastırmak ister. Bu durumda ekonomistler talep egrileri için; eger digeri ile karsılastı-rıldıgında esnekligi daha büyük ise, bunun için nispeten esnek talep ifadesini kullanılırlar. Örnegin esnekligi 1,9 olan bir mal esnekligi 1,2 olan bir baska mala kıyasla nispeten daha esnektir. Ya da esnekligi 0,2 olan bir mal esnekligi 0,8 olan bir baska mal ile karsılastırıl-dıgında, ilkine nispeten inelastik talep denir. Bu nispeten tamlayıcısını kullanılmakla ta-lebin fiyat esnekliginde birinin ötekinden daha büyük ya da daha küçük olduguna iliskin karsılastırmalı bir ifade dile getirilmis olur.

Dogru Seklinde Bir Talep Egrisi Boyunca Esneklik

 Esnekligin yüzde degismelerle hesaplanması nedeniyle, esneklik katsayısının degeri, dog-ru seklinde bir talep egrisi üzerinde yukarı dogru hareket edildiginde büyür. Çünkü talep egrisi boyunca farklı noktalardaki baslangıç degerleri degismektedir. Egri üzerinde fiyatın yüksek oldugu noktalarda baslangıç fiyatı da yüksektir. Böylece fiyatta veri bir degisme için hesaplanacak bir yüzde degisme küçük olacaktır. Örnegin, baslangıç fiyatı 100 birim ise ve fiyattaki 10 birimlik degisme yüzde ile ifade edilirse, %10’luk degisme olacaktır. Oysa baslangıç fiyatı 10 birim oldugu zaman fiyatta 10 birimlik bir degisme %100’lük bir degismeyi gösterecektir. Aynı mantık miktar ekseni boyunca farklı noktalar içinde uygulanabilir. Söyle ki; talep egrisi üzerinde yüksek noktalarda baslangıç miktar düze-yi küçüktür, çünkü yüksek fiyatlarda talep edilen miktar düsüktür. Bu durum miktarda veri bir mutlak degisme için hesaplanacak yüzde degismenin büyük olmasına yol açar. Talep esnekligi üzerinde baslangıç degerindeki degismenin etkisi asagıdaki esneklik for-müllerinde gösterilmektedir. Miktardaki mutlak degismenin (Q1-Q0) ve fiyattaki mutlak degismenin (P1-P0) her bir durum için aynı oldugunu ve degisen seyin sadece baslangıç degerleri oldugunu düsünelim; Talep egrisi üzerinde fiyatın yüksek oldugu noktalarda; Ed = Q1 −Q0 Q0 P1 −P0 P0 küçük ⎫⎬⎪⎪ ⎭ ⎪⎪ büyük ⎫ ⎬ ⎪⎪ ⎭ ⎪⎪ = büyük küçük ⎫⎬⎪⎪ ⎭ ⎪⎪BÜYÜK Talep egrisi üzerinde fiyatın düsük oldugu noktalarda; Ed = Q1 −Q0 Q0 P1 −P0 P0 büyük ⎫⎬⎪⎪ ⎭ ⎪⎪ küçük ⎫ ⎬ ⎪⎪ ⎭ ⎪⎪ = küçük büyük ⎫⎬⎪⎪ ⎭ ⎪⎪KÜÇÜK Talep egrisinin miktar eksenini kestigi noktada esneklik degerinin sıfır olduguna dik-kat edilmelidir. Bu noktada P0=0 konulursa formülün paydası i degeri alır ve sayının sonsuza bölümü de sıfır oldugu için Ed=0 olur. Ya da esneklik için verdigimiz üçüncü formülde P0 yerine 0 degeri koydugumuzda Ed=0 olur. Benzer sekilde, talep egrisinin fi- yat eksenini kestigi noktada esneklik degeri sonsuz olur. Çünkü esneklik için verdigimiz üçüncü formülü kullanırsak, Q0 degeri sıfır oldugu için i degerine ulasmaktayız. Dikkat edilirse; talep esnekligi, talep egrisi üzerinde seçmis oldugumuz noktalardan etkilenmektedir. Bu tümüyle matematiksel bir özelliktir, yani fiyat esnekligini hesaplama yöntemimizin bir sonucudur. Tüm negatif egimli dogrusal talep fonksiyonlarında, talep egrisinin orta noktası birim esnekligi gösterirken, orta noktasının üzeri esnek, bu nok-tanın altı ise inelastik talebi göstermektedir. Grafik 4.5’te dogrusal bir talep fonksiyonu üzerinde farklı esneklik noktaları gösterilmistir.

Grafik 4.5’teki talep egrisini yakından incelersek; ilk olarak dogru seklinde oldugu için, talebin sabit bir egime sahip oldugunu söyleyebiliriz. Bu nedenle belirli bir büyüklük-teki fiyat degismesi, aynı büyüklükte bir miktar degismesine neden olacaktır. Çünkü egim dogru boyunca sabittir. Bu durum, tüketicilerin fiyat degismelerine karsı talep egrisinin her iki ucunda da aynı duyarlılık derecesine sahip oldugu izlenimi uyandırabilir. Ancak bu dogru degildir. Unutmamamız gerekir ki talebin duyarlılıgı ya da esneklik mutlak mik-tardaki degismelerle degil, nisbi miktarlardaki degismelerle (yüzde degismelerle) ilgilidir.

Orta Nokta Formülle Esneklik Hesaplaması (Yay Esnekligi ya da Ark Esnekligi)

Esneklik hesaplamak için yüzde terimler kullanıldıgından, esneklik katsayısı fiyat ve mik-tarda veri bir mutlak degismenin yönüne baglıdır. Önceki örnegimizde Grafik 4.1’deki D1 talep egrisi için esneklik hesaplandıgında baslangıç miktarı 3000 adet ve fiyat ise 100 TL alınmıs ve talep egrisi üzerindeki A noktasından B noktasına dogru hareket için esneklik hesaplanmıstır. Ancak 120 TL fiyatla baslayıp (B noktasından) talep egrisi üzerinde A nok-tasına dogru hareket edilmis olsaydı, hesaplanan esneklik katsayısı farklı olacaktı. Çünkü bu durumda baslangıç degerleri miktar için 1800 adet ve fiyat için 120 TL’ye dönüsecektir. Miktar için daha düsük baslangıç degeri miktardaki yüzde degismeyi büyütecektir. (A’ dan B’ye hareketle %40 iken, B’den A’ya dogru hareketle %66.66 olacaktır.) Öte yandan fiyattaki baslangıç degeri büyüdügünden, fiyattaki yüzde degisme azalmıs olacaktır (%20 den %16.66’ya). Böylece tersi yönde esneklik katsayısı 4’e yükselmis olacaktır. Farklı yönlerde hareketler için farklı yanıtlar elde edilmesi nedeniyle, esneklik kat-sayısı sadece fiyat ve miktardaki çok küçük degismeler için dogru olacaktır. Dolayısıyla bu formül gerçekte talep egrisi üzerinde bir noktanın esnekliginin hesaplanmasında kul-lanılacaktır. Bu, nokta talep esnekligidir. Oysa talep egrisi üzerinde iki farklı nokta için ekonomistler esneklik formülünde çok az degisiklik yapmıslar ve yeni bir formül gelistir-mislerdir. Talep edilen eski ve yeni fiyatın ortalaması ya da orta noktası alınarak miktarın hem baslangıç hem de yeni degerlerinin birlikte kullanıldıgı bu formül su sekildedir: Ed = Q1 −Q0 Q1+Q0 P1 −P0 P1+P0 Bu formül iki nokta arasındaki ortalama esnekligi ölçmektedir. Bu ölçüm degeri, hareketin yönünden etkilenmeden tek bir sonuç elde edilmesine olanak saglamaktadır. Bu

formül orta nokta esnekligi, ark esnekligi ya da yay esnekligi olarak isimlendirilir. Örnegi- mizdeki yay esnekligi, Eyay d = 3000−1800 3000+1800 100−120 100+120 = 1200 4800 −20 220 = 14 x −11 1 =−11 4 =−2,75 olarak hesaplanacaktır.

Fiyat Esnekligi ve Toplam Hasılat

Esnekligin iyice ögrenilmesi için, bunun ekonomik anlamının her zaman göz önünde bu-lundurulması önemlidir. Fiyat düzeyinde meydana gelen degismeler karsısında tüketicile-rin ve üreticilerin davranıslarını degerlendirmemize, bir takım öngörülerde bulunmamıza esneklik yardım eder. Örnegin, fiyat esnekligi için önemli kullanım alanlarından biri; bir ürünün fiyatı degistigi zaman, satıcıların elde edecegi toplam hasılat ya da tüketicilerin bu ürün için yapacagı toplam harcamanın ne olacagının tahmin edilmesidir. Esnekligin toplam hasılat ya da toplam harcamalarla ne tür bir iliskisi bulundugunu anlamak için ilk olarak fiyat degisikliginin toplam hasılat ya da toplam harcama üzerinde yarattıgı iki zıt etkiyi ya da iki tür dengeleyici etkiyi anlamak gerekir. Önce talebin esnek oldugu durumda gerçeklesen bir fiyat düsüsünü ele alalım. Grafik 4.6’da görüldügü gibi fiyat 100 TL’den 90 TL’ye düstügünde (%10’luk bir düsüs), miktar 1000 birimden 1200 birime yükselmistir (%20’lik bir artıs). Toplam hasılat fiyat ile mikta-rın çarpımıdır (P*Q= TR). Miktardaki artıs toplam hasılatı yukarı dogru çekecektir, ancak bu toplam hasılatı asagı dogru çeken fiyattaki azalısla dengelenir. Eger miktardaki yüzde degisme fiyattaki yüzde degismeden büyük ise talep esnektir ve fiyat düstügü zaman toplam hasılat artar. Toplam hasılattaki artıs Grafik 4 .6’ya göre su sekilde elde edilir;

Bu hesaplamaya göre fiyatta 10 birimlik bir düsüs toplam hasılatta 8000 birimlik bir artıs ile sonuçlanacaktır. Eger talep inelastik olsaydı, bunun tersi olacaktı. Grafik 4.7’de görüldügü gibi fiyat 100 birimden 90 birime düstügünde miktar 1000 birimden 1050 birime yükselmistir. Burada miktardaki degisme (%5) fiyattaki degismeden (%10) daha küçüktür. Böylece fiyat düstügü zaman toplam hasılat azalacaktır. Tablo 4.2’den de görüldügü üzere inelastik talep durumunda fiyattaki düsüs toplam hasılatı azaltmıştır

Fiyat artısı durumunda ise tersi sonuçlar elde edilecektir. Fiyattaki artıs, hasılatın de-gerini (PxQ) yine esneklige baglı olarak hem yükseltecek hem de düsürecektir. Zira fiyat arttıgı zaman her birim satın alınan mal veya hizmet için insanlar daha fazla ödemede bulunacaklardır ve bu hasılatı yükseltir. Ancak insanlar yüksek fiyattan daha az mal ve hizmet satın alırlar. Talep edilen miktardaki bu azalıs ise hasılatı düsürür. Iste esneklik bu birbirine zıt etkilerden hangisinin daha güçlü oldugunu belirlemektedir. Eger esneklik birden büyükse (Ed>1) fiyat arttıgı zaman hasılat düser, çünkü talep edilen miktar fiyat artısından daha büyük bir yüzde ile azalır. Esneklik birden küçük oldugunda ise fiyat artısı hasılatı yükseltir. Çünkü talep edilen miktardaki azalıs yüzdesi, fiyattaki artıs yüzdesinden daha düsüktür. Esneklik bire esit oldugu zaman ise bu iki etki aynı büyüklüktedir. Böylece fiyat degistigi zaman hasılat sabit kalır. Asagıdaki tablo hasılat ile talebin fiyat esnekligi arasındaki iliskiyi özetlemektedir.

TALEBIN FIYAT ESNEKLIGINI ETKILEYEN EKONOMIK FAKTÖRLER Üreticilerin ya da satıcıların iyi bir fiyatlama politikası izleyebilmeleri için, kendi mal ve hizmetlerine yönelik talebin esneklik derecesi hakkında bilgiye ihtiyaçları vardır. Satıcılar bu bilgilere ulasmada, esneklik derecesini etkileyen faktörleri dikkate alarak, genellikle esneklik degeri hakkında tahminler yaparlar. Simdi bir ürün için talebin fiyat esnekligi ölçüsünü etkileyen ekonomik faktörleri kısaca açıklayacagız.

Ürün Için Ikame Edilebilirligin Derecesi

Bir mal veya hizmetin fiyat esnekligini etkileyen en önemli faktörlerden biri, bu mal ile di- ger mallar arasındaki ikamenin derecesidir. Ikamenin derecesini; aynı tüketici isteklerini daha az veya daha fazla düzeyde bir ürün yerine baska ürün veya ürünlerin kullanılması belirleyecektir. Bu derece büyük oldukça mal ve hizmetler için mevcut ikameler daha iyi olacaktır, dolayısıyla bu mal ve hizmetler için talep daha esnek olacaktır. Bu genellestirmenin ekonomik temelini anlamak için birçok ikamesi olan bir ürünü göz önüne alalım, örnegin; tavuk etini düsünelim. Tavuk eti fiyatı yükseldigi zaman tüke-ticilerin seçebilecekleri birçok alternatif ürün vardır. Diger et çesitleri; balık, hindi, veya et yerine kullanılabilecek öteki protein içerikli gıdalar; yumurta, peynir gibi ikameler mev-cuttur. Böylece tavuk eti fiyatındaki artıs, tüketicileri tavuk eti tüketimini azaltmaya alter-natif ürünlerin tüketimini arttırmaya yöneltecektir. Tavuk eti tüketiminin azalması, tavuk etinin artan fiyatına karsı tüketicilerin duyarlı oldugunun bir göstergesidir. Hatırlanacagı üzere bu durum esnek talep olarak adlandırılmaktadır. Diger taraia çok az ikamesi bulunan ürünler inelastik talebe örnek olustururlar. Bu tür bir mal için klasik örnek tuzdur. Eger tuzun fiyatı artarsa, tüketiciler bunu hâlâ aynı miktar-da almaya devam ederler. Çünkü bunun yeterli düzeyde ikamesi yoktur. Yani tüketiciler tuz fiyatındaki degismeye karsı duyarlı degildirler. Dolayısıyla tuz inelastik bir talebe sahiptir. Ürünler arasında ikamenin varlıgını bilmek kadar, ürünlerin kapsamını tanımlamak da önemlidir. Genelde bir ürünü ne kadar genis tanımlarsak esnekligi de o kadar düsük olacaktır. Çünkü genis anlamda tanımlanan bir ürünün daha az ikamesi olacaktır. Örne-gin, et mamulleri için fiyat esnekligi sadece pirzola için hesaplanan fiyat esnekliginden daha düsük olacaktır. Çünkü pirzolanın birçok ikamesi olurken, et mamulleri seklinde bir tanımlama yapıldıgında çok az ikame bulunabilecektir. Benzer sekilde belirli bir marka tuz için talep esnekligi, genel anlamda tuz için talep esnekliginden daha fazla olacaktır. Çünkü piyasada bir marka tuzun ikamesi öteki marka tuzlar olacaktır. Oysa genel anlam-da tuzun ikamesini bulmak zordur.

Ürünün Tüketici Bütçelerindeki Önemi

Bir mal veya hizmet için tüketicinin bütçesinden ayrılan oran, bu ürünün esnekligini be-lirleyen bir baska önemli faktördür. Tüketici bütçesinde çok küçük bir oran olusturan ürün-ler, bütçede nispeten yüksek oran olusturan ürünlere göre daha düsük esneklige sahiptirler. Örnegin, bir ögrenci için kursun kalem fiyatı iki katına çıktıgında bunun ögrencinin büt-çesi üzerindeki etkisi fark bile edilmeyecek dolayısıyla kursun kalem kullanmayı azaltmaya yöneltecek güçlü tesvikler ortaya çıkmayacaktır. Ancak ögrencinin kaldıgı özel yurt fiyatı önemli ölçüde arttıgında ögrenci barınmak için alternatiier aramaya baslayabilecektir. Söyle ki, ögrenci kamu yurtlarına girmeyi veya evde kalmayı düsünebilecektir. Buradan özel yurt için talebin kursun kalemden daha fazla esnek oldugu sonucunu çıkartmak mümkündür. Yukarıda belirttigimiz bu iki faktöre göre bir ürünün çok sayıda ikame malı var ise ve bütçe içerisinde büyük paya sahipse talebin fiyat esnekligi artacaktır. Ancak bu iki faktö-rün, bir ürünün esnekligi üzerinde ters yönlerde etkisinin olacagı durumlarla karşılaşmak da olasıdır. Yani bir ürünün birçok ikamesi olabilir, dolayısıyla esnek bir talep olusturmakta-dır; fakat aynı zamanda bütçede çok düsük bir orana sahiptir, bu ise inelastik bir talep olus-turmaktadır. Böylece sonuçta fiyat esnekligi bu iki faktörün toplamına göre sekillenecektir. Böyle bir ürünün esnekligini degerlendirdigimizde her iki durumda göz önüne alınmalıdır. Dikkat edilirse bir ürünün fiyat esnekligini etkileyen bu iki faktör, iki etki ile paralellik içermektedir. Bir mala iliskin talep egrisinin asagı dogru egimli olma özelligi ikame ve gelir etkileri nedeniyledir. Bu sadece bir tesadüf degildir. Ilk faktör olan olası ikamenin derecesi, ikame etkisinin gücünü belirlemektedir. Ikinci faktör, yani ürünün bütçedeki önemi ise gelir etkisinin gücünü ortaya koymaktadır. Bu iki etkinin birlikte önemli olma-sı, tüketicilerin fiyat degismelerine karsı daha duyarlı olmaları demektir. Bu durum daha esnek talebin varlıgını ortaya koymaktadır. Bir malın fiyatı yükseldigi zaman tüketicinin bu mal yerine fiyatı yükselmeyen mallara yönelmesi nedeniyle bu maldan daha az satın alınacaktır. Bu ikame etkisidir ve daima negatif yönde islemektedir. Fiyatın yükselmesi ile tüketicinin satın alma gücünü azaltması nedeniyle de gelir etkisi ortaya çıkar. Çünkü tüketicinin satın alma gücü azalmıs olur. Bu iki etkiye bakılarak, talep egrisinin biçimi belirlenir.

Malın Tatmin Ettigi Ihtiyacın Niteligi (Zorunlu ve Lüks Mal)

 Bir malın karsıladıgı ihtiyaç zorunlu ve yasamsal ise yani bu ihtiyacın karsılanmasını er-telemek çok güç veya mümkün olmuyorsa talep esnekligi düsük olacaktır. Örnegin, gıda ürünleri gibi zorunlu mallar genelde inelastik talebe sahiptir. Çünkü bunları satın alan-lar bu mallar olmadan yasamanın zor oldugunun farkındadırlar. Dikkat edilirse tarımsal ürünler yasamsal öneme sahip ürünlerdir ve talep esneklikleri düsüktür. Çiiçiler fazla ürün elde ettiklerinde fiyatlar düstügü için hasılat kaybı ile karsı karsıya kalırlar. Öte yandan ertelenebilir ihtiyaçları karsılamaya yönelik malların talep esnekligi yük-sektir. Örnegin, lüks mallar esnek talebe sahiptir. Eger fiyat çok yükselirse tüketiciler bun-dan vazgeçebilirler.

Kısa ve Uzun Dönemde Esneklik

 Genelde talebin fiyat esnekligi bir fiyat degisiminden hemen sonra düsüktür. Ancak be-lirli bir süre geçtikten sonra artar. Bu farklılıgı analiz etmek için iktisatçılar kısa ve uzun dönem arasında ayrım yaparlar. Kısa dönem insanların tüm düzenlemeleri yapamadan ya da alıskanlıklarını yitirmeden önceki bir zaman dilimidir. Uzun dönem ise insanların alıskanlıklarını degistirebildigi ya da tüm ayarlamaları yapabildigi bir dönemdir. Fiyattaki bir degisiklik karsısında kisisel uyum saglama genelde uzun zaman alır. Ör-negin benzin fiyatı yükseldiginde insanlar daha az benzin kullanmak ya da öteki ulasım araçlarına yönelmek suretiyle benzinin talep miktarını azaltabilirler. Ancak bu yola genel-de gitmezler ya da gitmeleri olanaksız olur. Fakat uzun dönemde insanlar daha az benzin tüketen arabalara yönelebilirler. Bu yüzden uzun dönemde kısa döneme kıyasla talepte daha büyük miktarlarda azalma olur. Dolayısıyla benzin için talebin fiyat esnekligi uzun dönemde daha yüksektir. Vazgeçilmesi zor alıskanlıklarda da kısa ve uzun dönem esneklikleri farklıdır. Örne-gin, sigara fiyatlarında büyük bir artıs olsa bile satın alınan sigara miktarında çok bir de-gisiklik olmaz. Çünkü insanlar bu alıskanlıktan kolayca vazgeçemezler. Ancak belirli bir süre sonra yüksek fiyatlar insanları bu alıskanlıktan vazgeçmeye tesvik eder. Bu nedenle sigara için uzun dönem esneklik kısa dönem esneklikten daha yüksektir.

TALEPTEKI KAYMALARA ILISKIN ESNEKLIKLER Hatırlanacagı üzere talep fonksiyonunda yer alan ve daha önce sabit kabul ettigimiz fak-törler talep egrisinde kaymalara neden olmaktadır. Talep egrisinde kayma ile talebin fiyat esnekligini hesapladıgımız talep egrisi üzerindeki hareket, farklı seylerdir. Talep egrisinde-ki kayma fiyat dısındaki herhangi bir degisiklik nedeniyle bu malı satın almak isteyenlerin miktarda yarattıgı degismedir. Örnegin; gelirdeki bir degisme, diger malların fiyatlarında ya da bekleyislerdeki bir degisme, talep egrisini kaydıracaktır. Esneklik kavramı, malın kendi fiyatı dısındaki degiskenlerin degismesine baglı olarak, tüketici taleplerindeki degis-melere de uygulanabilir. Bunlar talebin gelir esnekligi ve talebin çapraz fiyat esneklikleridir. Talebin Gelir Esnekligi Daha önce bir mal için yazdıgımız talep fonksiyonunda, bu kez tüketicilerin geliri dısın-da diger tüm faktörler sabit bırakılmaktadır. Bu durumda tüketicilerin geliri degistiginde talep egrisi kaymaktadır. Tüketicilerin gelir degismelerine karsı duyarlılıklarını ölçmek için iktisatçılar gelir esnekligi kavramını gelistirmislerdir. Gelir esnekligi, parasal gelirde ortaya çıkan yüzde bir oranındaki bir degisiklik sonucu talep miktarında meydana gelen yüzde degismedir. Hatırlanacak olursa talebin fiyat esnekliginde; talep egrisi üzerinde yu-karı ya da asagı hareket edildikçe tüketicilerin fiyat degismelerine karsı duyarlılıgı ölçül-mekteydi. Oysa gelir esnekligi, Grafik 4.8’de görülecegi üzere talep egrisi bir pozisyondan bir baska pozisyona kaydıgında tüketicilerin gelir degismelerine karsı duyarlılıgını ölç-mektedir. Iste tek fark buradadır. Grafikte talep egrisinin D0’dan D1’e kayması gelirin I0’dan I1’e yükselmesinin bir sonucu olarak varsayılmaktadır. Miktardaki Q0’dan Q1’e degisme veri bir P0 fiyatında ölçülmektedir. Gelir esnekligi formülü, EI = %ΔQ I = Malın talep edilen miktarındaki yüzde değişimi Gelirdeki yüzde değişim seklinde yazılır. Kısaca talep edilen miktardaki yüzde degismenin gelirdeki yüzde de-gismeye oranı biçiminde hesaplanır. Formülde EI gelir esnekligi için kullanılmıstır. He-saplama yapabilmek amacıyla yukarıdaki formül daha açık olarak su sekillerde yazılabilir: veya EI = Q1 −Q0 Q0 I1 − I0 I0 EI = ΔQ ΔI x I0 Q0

Formülde gerçek sayılar kullanarak gelir esnekliginin nasıl hesaplanacagını göstermek yararlı olacaktır. Bir ailenin yıllık geliri 15 bin TL’den 20 bin TL’ye yükseldiginde, yıllık et tüketiminin 24 kg’den 30 kg’ye çıktıgını varsayalım. Formüle göre Q0=24, Q1=30, I0=15 bin TL, I1=20 bin TL. Gelir esnekligini hesaplarsak; Eİ = 30−24 24 20000−15000 15000 = 6 24 5000 15000 = 6 24 x 15000 5000 = 14 x3= 34 = 0,75 Hesaplama sonucu elde edilen 0,75’nın anlamı; veri bir fiyat düzeyinde, ailenin geliri yüzde 1(%1) oranında arttıgı zaman, bu ailenin et tüketiminin yüzde 0,75 oranında arttı-gını göstermektedir. Parasal gelirdeki bir artıs talep egrisinde artısa, azalısa ya da sabit kalmaya neden ola-bilir. Gelir arttıgı zaman, yukarıdaki örnekte oldugu gibi talep artıyorsa gelir esnekligi po-zitif bir sayı olarak elde edilecektir. Bu türdeki mallar normal mal olarak nitelendirilir ve malların çogunlugu bu tanımlamaya uymaktadır. Ancak bazı mallar vardır ki, gelir arttıgı zaman bunların talebinde azalma olur. Bu durumda gelir esnekligi negatiiir. Negatif gelir esnekligi olan mallar düsük mal olarak tanımlanır. Konserve yiyecekler düsük mallara örnek olusturabilir. Insanlar daha zengin olduklarında konserve yerine tazelerini tüket-meyi tercih edebilirler. Gelir arttıgı zaman talepte bir kaymanın görülmemesi de olası bir durumdur. Burada gelir esnekligi sıfırdır. Yüksek gelire sahip ülkelerde bilesik bir mal olarak tüm yiyecekler genelde sıfır gelir esnekligine sahip mallara örnek olarak kullanılır. Insanlar gelirleri artsa bile daha fazlasını yemezler, daha önce tükettikleri kadar tüketme- ye devam ederler. Oysa fakir ülkelerde yiyecekler normal mallar içinde degerlendirilir, gelirleri arttıgında bunlar daha fazla tüketilirler.

Çapraz Fiyat Talep Esnekligi

Talep egrisinde kayma ile iliskili bir baska tür esneklik talebin çapraz fiyat esnekligidir. Çapraz fiyat talep esnekligi; bir malın talep edilen miktarındaki yüzde degismenin ilgili bir baska malın fiyatındaki yüzde degismeye oranı olarak tanımlanır. Bu tanımlamada iki tür iliskili mal ile karsılasılır. Bunlar ikame ve tamamlayıcı mallardır. Bir malın fiyatı yükseldigi zaman öteki malın talebinde bir artıs oluyorsa bu iki mal ikame malıdır. Ör-negin, koyun etinin fiyatı yükseldiginde insanlar dana eti tüketimini arttırırken, yüksek fiyatlı koyun etini daha az alırlar. Bu davranıs dana eti talebinde bir artıs (saga kayma) ile ifade edilir. Koyun eti fiyatındaki artısa karsı dana eti tüketiminin ( talebinin ) gösterdigi duyarlılık talebin çapraz fiyat esnekligiyle ölçülür. Çapraz talep esnekligini gösteren for-mül ise; ya da Ecd = %ΔQa Pb Ecd = ΔQa ΔPb x Pb Qa seklinde yazılır. Burada Ec d çapraz fiyat talep esnekligi katsayısıdır ve a malının mik-tarındaki yüzde degismenin b malının fiyatındaki yüzde degismeye bölünmesi ile elde edilir. a ve b farklı mallardır. Hesaplama için sayısal bir örnek verirsek; koyun eti fiyatının 30 TL den 35 TL ye yük-seldigini, bu durumun bir ailenin dana eti tüketimini yılda 20 kg’ dan 25 kg’ ye yükselttigi- ni varsayalım. Dana eti talebi için koyun etinin fiyatındaki degismeye karsılık çapraz fiyat talep esnekligi su sekilde hesaplanır.

25−20 20 35−30 30 = 5 20 5 30 = 5 20 x 30 5 =1,5 Esneklik katsayısının 1,5 olmasının anlamı, koyun eti fiyatındaki her %1’lik artısa kar-sı talep edilen dana eti miktarının %1,5 oranında artmaktadır. Çapraz fiyat talep esnekligi ikame mallar için pozitif bir sayıdır. Dolayısıyla bir ikame malının fiyatı arttıgı zaman tüketiciler öteki malı daha fazla alacaklardır. Eger bir malın fiyatındaki artıs bir baska malın talebinde azalısa neden oluyorsa bu iki mal tamamlayıcı maldır. Tamamlayıcı mallar için yapılan hesaplama ikame mallar için yapılan hesaplama ile tamamen aynıdır, tek fark sonucun negatif isaretli olmasıdır. Çapraz fiyat talep esnekligi için çizilecek grafik, gelir esnekligi için çizilen Grafik 4.8’e benzer. Tek fark ikame ve tamamlayıcı malların talebindeki degisme burada gelir yerine bir baska ikame ve tamamlayıcı mal fiyatındaki degismeden kaynaklanmaktadır. Dikkat edilmesi gereken bir husus malların kendi fiyatlarının sabit varsayıldıgıdır.

ARZ ESNEKLIGI

Arz esnekligi, üreticilerin fiyat degisimlerine karsı duyarlılıklarını ölçmektedir. Bilindi- gi gibi arz, mal ve hizmet üretenlerin davranıslarını açıklar. Fiyat degisikligine karsı arz esnekliginin yüksek olması durumunda, fiyatlar artarsa üreticilerin üretimlerini büyük miktarda arttıracagını açıklar. Arz esnekliginin düsük olması ise, fiyat arttıgı zaman üreti- cilerin üretimlerini çok az arttırabilecegini gösterir. Arz esnekligi, talepteki bir kayma durumunda fiyatın gösterdigi reaksiyonu bilmek açısından önemlidir. Örnegin kafein etkisi yüzünden kahvenin talebi azalmıssa ve kah-venin arz esnekligi yüksek ise fiyatındaki düsüs az olacaktır, sayet kahvenin arz esnekligi düsük ise bu durumda fiyattaki düsüs fazla olacaktır. Yine politika yapıcılar bakımından arz esnekligini bilmek önemlidir. Çünkü izlenecek fiyatlama politikalarında büyük kolay-lıklar saglar. Örnegin, esnekligi 2 olan bir ürünün üretimi iki kat arttırılmak isteniyorsa fiyatının %50 arttırılması bunu saglayabilecektir. Görebileceginiz gibi arz esnekligi üreti- cilerin ürünlerini belirli bir miktar arttırmalarını saglamak için fiyatların ne kadar arttı-rılması gerektigini belirlememize olanak saglar.

Arz Esnekliginin Tanımlanması ve Hesaplanması

Arz esnekligi; bir malın arz edilen miktarındaki yüzde degisimin fiyatındaki yüzde degis-meye oranıdır. Burada diger degiskenler sabit olmak kosuluyla veri bir arz egrisi üzerinde arz edilen miktar ve fiyatın hareketleri gösterilir. Arz esnekligi için Es sembolünü kulla-nırsak formül; Es = %ΔQ P olacaktır. Talebin fiyat esnekligine benzerlik gösteren bu formülü hesaplama yapabilmek için yeniden su sekilde yazabiliriz. ya da ES = ΔQ ΔP x P0 Q0 ES = Q1 −Q0 Q0 P1 −P0 P0

Es ’yi hesaplamada kullanılan Q0 ve Q1 talep edilen miktarlar degil arz edilen baslangıç ve degisiklik sonrası(yeni) miktarlardır. Grafik 4.9’daki basit örnekten hareketle arz esnek-ligi hesaplanırsa; P0=4, P1=5, Q0=100 Q1=150 birim oldugunda; ES = 150−100 100 5−4 4 = 50 100 14 = 12 x4= 2 Burada 2 olan esneklik katsayısının anlamı, fiyatta her %1 degisme için arz miktarında %2 oranında degisme anlamına gelmektedir. Arz esnekligini hesaplamada kullanılan formül talep esnekligini hesaplarken kullanı-lan formülle aynı oldugundan benzer sorunlarla burada da karsılasılır. Ilk olarak, bu bir tür nokta esnekligi formülüdür, dolayısıyla fiyat ve miktarda sadece küçük degismeler için uygulanmalıdır. Arz esnekligi hesaplamalarında yay esnekligi ya da orta nokta formülü de kullanılabilir. Talep esnekliginin tüm özellikleri arz esnekligine de uygulanabilir. Arz esnekligi de egimden farklıdır ve birim içermeyen bir ölçüdür, yani fiyat ve miktarın nasıl ölçüldügüne baglı degildir. Arz esnekligi sınıiandırılırken; Es<1 inelastik arz, Es=1 birim esnek arz, Es>1 ise esnek arz olarak nitelendirilir. Arz esnekliginin sıfır olması tam inelastik bir arzı gösterir ve arz egrisi düseydir. Örne-gin, tek bir Mona Lisa tablosu vardır. Yüksek bir fiyat arz miktarında artıs yaratmaz. Hatta bir fazla bile elde edilemez. Ancak çogu mallar için arz egrisi düsey degil pozitif egime sahiptir. Yine yatay arz egrisi de tam esnek arz egrisi olarak nitelendirilir. Bu durumda fiyattaki çok küçük bir degisme üreticiler tarafından arz edilen miktarda oldukça büyük artısa yol açar.

Arz Esnekligini Etkileyen Faktörler

Tüm ürünler ya da tüm üreticiler aynı arz esnekligine sahip degildir. Bu farklılıgın ne-denleri üretimde ayarlamanın gerçeklesmesi için izin verilen süre ve gelecege ait bekle-yisler seklinde özetlenebilir. Arzın fiyat esnekligini etkileyen en önemli faktör, firmala-rın girdilerini üretime ayarlayabilme derecesidir. Üretim faaliyetlerinin çogunun ölçegi (büyüklügü) kısa sürede degistirilemez. Örnegin; eger fiyat artarsa, bazı ilave ürün artısı degisken girdilerin miktarını arttırmakla elde edilebilir. Öyle ki daha fazla emek kullanı-labilir, makineler daha yogun biçimde çalıstırılabilir. Ancak üretimde daha büyük degis-melere ulasabilmek için sabit girdilerin de degistirilmesi gerekir, bu ise uzun zaman alır. Dolayısıyla kısa dönemde arz esnekligi düsüktür. Çünkü firmalar sadece bazı girdilerini üretime ayarlayabilirler. Uzun dönemde ise arz esnektir, çünkü firmalar tüm girdilerini ayarlayabilirler. Kısa ve uzun dönem endüstriler arasında farklılık gösterir. Örnegin; perakende ticaret yapan bir firma için ölçegin degistirilmesi çok süre almaz, tarımda arzın arttırılması bir mevsimi gerektirir. Oysa büyük sanayi kurulusları için bu olayın iki üç yıllık süreyi aldı-gına dikkat edilmelidir. Çıktıyı degistirmede pür fiziksel kısıtlara ilave olarak gelecekteki bekleyisler de önem-lidir. Bir firma için üretimi ayarlamak fiziksel olarak mümkün olsa bile bir fiyat degisimin-den hemen sonra bunu yapmak kârlı olmayabilir. Temel düsünce bu fiyat degisikliginin gelecekte ne kadar sürecegi beklentisine iliskin zamanın uzunlugudur. Eger fiyat artısının geçici oldugu bekleniyorsa, üretici için üretimi önemli ölçüde arttırmak yarar saglamaz, dolaysıyla arz esnekligi düsük olur. Ancak fiyat degisikligine iliskin bekleyis uzun sürecegi seklinde ise üretici üretimini ayarlayabilecektir. Dolayısıyla arz daha esnek olacaktır.

Özet

Talebin Fiyat Esnekligi Hesaplamak Talebin fiyat esnekligi, bir malın talep edilen mik-tarının bu malın fiyatına karsı duyarlılıgının bir ölçüsüdür. Malın talep edilen miktarındaki yüzde degismenin malın fiyatındaki yüzde degismeye ora-nı biçiminde hesaplanır. Esneklik negatif isaretli he-saplanmasına ragmen mutlak degeri kullanılarak da yorum yapılabilir. Sıfır ile bir arasındaki bir esneklik degeri için inelastik, bir ile sonsuz degeri arasındaki bir deger için esnek talep tabirleri kullanılır. Firma-nın fiyatlama stratejisi için esnekligin bilinmesi son derece önemlidir. Talebin Fiyat Esnekligini Ekonomik Faktörleri Sıralamak Talebin fiyat esnekligini etkileyen faktörler, ürün için ikame edilebilirlik derecesi, ürünün tüketici bütçesin-deki önemi, malın tatmin ettigi ihtiyacın niteligi, kısa ve uzun dönem etkileri dikkate alınarak talebin fiyat esnekliginin nasıl etkilendigi analiz edilir. Talepteki Kaymalara Iliskin Esneklikler Yorumlamak Hesaplanabilecek degerler açısından talebin gelir es-nekligi ile çapraz fiyat talep esnekligi hesaplanır. Ge-lir esnekliginin pozitif deger alması normal mallarda olur. Sayet negatif deger almıssa mal düsük maldır. Yine çapraz fiyat talep esnekliginin pozitif degerler al-ması iki mal arasında ikame iliskisinin bulundugunu açıklar. Sayet negatif deger alıyorsa iki mal arasında tamamlayıcılık iliskisi vardır. Arz Esnekligini Hesaplamak Üreticilerin fiyat degismesine karsı duyarlılıklarını ölçmektedir. Burada bir malın arz edilen miktarın-daki yüzde degismenin fiyatındaki yüzde degismeye oranı ile ölçüm yapılmaktadır. Sıfır ile sonsuz arasın-da degerler almaktadır.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*
*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.