Arz ve Talep – 3.Ünite

Arz ve Talep – 3.Ünite

GIRIS

Piyasaların nasıl çalıstıgını en yalın hâliyle ortaya koymada kullanılan model, iktisadın en temel aracı olan arz ve talep modelidir. Arz ve talep modeli ile tüketicilerin davranısları, üreticilerin davranısları ve bu her iki ekonomik birimin etkilesimlerinin gerçeklestigi piyasa hakkında bilgiler elde edilir. Bununla birlikte, arz ve talep modelinin iyi bir sekilde anlasıl-ması daha ileri iktisadi konuların kavranmasında yardımcı olacaktır. Ayrıca arz ve talep mo-deli, günlük yasantı içerisinde gerçeklesen olaylara da ısık tuttugundan, bu modelin özüm-senmesi, günlük yasantıdaki bazı ekonomik olaylara farklı gözle bakılmasını saglayacaktır. Bu ünitede ilk olarak talep konusu detaylı bir biçimde ele alınacaktır. Ardından, arz konusu ayrıntılı bir sekilde sunulacaktır. En son olarak ise, talep ve arzın birlikte ele alın-dıgı piyasa konusu tartısılacak ve ünite tamamlanacaktır.

TALEP

Talep, bir seye duyulan egilim, istek ve arzu olarak ifade edilmektedir. Ancak bir seyi iste-mek onun iktisadi anlamda talep edildigi anlamına gelmez. Iktisadi olarak bir mala iliskin talep, sadece o mala iliskin duyulan istek ve arzu degildir. Iktisadi açıdan, bir mala iliskin talepten bahsedebilmek için üç kosul yerine gelmelidir: o mala karsı istek olmalı, o malı satın alma planı olmalı ve o malı satın alabilecek alım gücü olmalı. Bu üç kosulu birlesti- rerek iktisadi açıdan bir talep tanımı yaparsak; talep, diger seyler degismezken, belirli bir zaman diliminde, farklı fiyat düzeylerinde sahip olmak istedigimiz mal ve hizmet mikta-rına iliskin isteklerimizin satın alma gücüyle desteklenmis halidir. Kısaca talep; belirli bir zaman diliminde farklı fiyat düzeylerinde satın alınmak istenilen mal ve hizmet miktarı-dır. Talep, piyasada satın alma kararı verenlerin yani tüketicilerin davranısı ile alakalıdır.

Talep Edilen Miktar

Talep edilen miktar; belirli bir zamanda belirli bir fiyatta tüketicilerin satın almaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarıdır. Talep edilen miktar, gerçekte satın alınan miktar ile aynı olmak zorunda degildir. Bazı zamanlarda, talep edilen miktar satın alınabilir mal ve hizmet miktarından fazladır ve böylece satın alınan miktar, talep edilen miktardan az olur. Talep edilen miktar, birim zaman biçiminde ölçülür. Örnek verecek olursak; veri fiyat düzeyinde günlük 1000 simit talep edilmesi gibi. Bununla birlikte; birim ölçüsü günlük, aylık, yıllık gibi de olabilir. Bir mal veya hizmete iliskin talep, birçok faktör tarafından etkilenebilmektedir. Bunlar arasında en önemlisi ve ilk akla geleni malın veya hizmetin kendi fiyatıdır. Diger kosullar sabitken, mal veya hizmetin fiyatı ve talep edilen miktarı arasında negatif yönlü bir iliski vardır. Bu iliskiyi açıklamak için talep kanunundan faydalanabiliriz.

Talep Kanunu; diger seyler sabitken, yüksek fiyat düzeylerinde talep edilen mal ve hizmet miktarının az olması; düsük fiyat düzeylerinde ise talep edilen mal ve hizmet mik-tarının yüksek olmasıdır. Yani bu kanun, bize talep edilen mal ve hizmet miktarının fiyatla ters yönlü bir iliski içinde oldugunu göstermesi bakımından önemlidir. Yüksek fiyat düzeylerinde talep edilen mal ve hizmet miktarının az olmasının iki ne-deni vardır. Bunlar; ikame ve gelir etkileridir. Bu etkileri ayrı ayrı ele alarak, yüksek fiyat düzeylerinde tüketicilerin neden daha az mal ve hizmet talep ettigini açıklayabiliriz. Ikame Etkisi; diger seyler sabit iken tüketicinin, fiyatı artan mal yerine onun ikamesi olan malı kullanması olarak tanımlanır. Bu durumu söyle açıklayabiliriz: Bir malın fiyatı yükseldiginde, malın nispi (göreceli) fiyatı artar. Bir baska deyisle, malın fiyatı arttıgında fırsat maliyeti artmıs olur. Her bir malın kendine has özellikleri vardır ve her zaman ol-masa da genellikle onun yerine kullanılabilecek yani ikame edilebilecek baska mallar da mevcuttur. Bir malın ikamesinin varlıgında, tüketiciler fiyatı yükselen malı daha az satın alırken, onun ikamesi olan, fiyatı degismeyen ve görece daha ucuz hale gelen malı daha fazla satın alırlar. Bu durum fiyat degisiminin ortaya çıkardıgı ikame etkisidir. Gelir etkisi; diger seyler sabit iken, malın fiyatının artması sonucu, tüketicinin reel gelirinin azalması durumudur. Bir malın fiyatı yükseldiginde, fiyatın gelire göre nispi ora-nı artar. Yani gelir degismezken, malın fiyatında bir artısın meydana gelmesi tüketicilere eskisi kadar mal satın alma imkânı vermez. Dolayısıyla, tüketiciler fiyatı yükselen maldan daha az satın alırlar. Bu durum fiyat degisiminin ortaya çıkardıgı gelir etkisidir.

Talebi Etkileyen Faktörler

Fiyat, bir malın talep edilen miktarını etkileyen en önemli faktördür. Diger kosullar sabit-ken, bir malın fiyatı düstükçe talep edilen miktarı artacaktır. Bunun nedeni; bir tüketicinin malın ilk birimini elde ettigi zaman bir miktar da olsa gereksinimlerini karsılamıs olması-dır. Dolayısıyla malın sonraki birimleri için daha az ödeme yapmaya razı olacaktır ve bu-nun sonucunda fiyat düstükçe talep edilen miktar artacaktır. Fiyata iliskin bir diger durum da, diger kosullar sabitken, malın fiyatı yükseldikçe talep edilen mal miktarı azalacaktır. Talebin fiyatla iliskisini ortaya koyarken yaptıgımız diger kosulların sabit olması var-sayımı, talebin baskaca degiskenlerden de etkilendigini göstermektedir. Bu degiskenleri, tüketicinin geliri (I), iliskili malların fiyatları [ikame (Ps) ve tamamlayıcı mallar (Pc)], tüketicinin zevkleri (s), tüketicilerin beklentileri (e), tüketici sayısı (n) seklinde sıralayabi- liriz. Bu durumu fonksiyonel bir formda ifade etmek istersek;

X malı talebi = Qdx = f(Px ; I, Pc , Ps , s, e, n)

seklinde gösterebiliriz.

Simdilik malın talebinin sadece fiyat tarafından etkilendigini varsaydıgımız için, di- ger kosullar sabit varsayımı geregi, yukarıda sunulan talep fonksiyonunda fiyat dısındaki degiskenlerin üzerlerine, degismedikleri varsayımını göstermek için tire konulmustur. Bu fonksiyona göre x malı talebi sadece x malı fiyatından etkilenmektedir. Dolayısıyla fonk-siyonel formu daha basit halde su sekilde yazabiliriz:

X malı talebi = Qdx = f(Px )

Talep Egrisi ve Talep Sedülü

Iktisatta en çok kullanılan egrilerden bir tanesi talep egrisidir. Talep egrisi, diger seyler degismez iken, talep edilen mal miktarı ile malın fiyatı arasındaki iliskiyi yansıtır. Talep edilen miktar ise talep egrisi üzerindeki bir noktadır yani belirli bir fiyat düzeyindeki tü-keticilerin satın almaya hazır oldugu miktardır.

Tablo 3.1’de, tüketicinin talebini etkileyen diger seyler degismez iken, belirli bir zaman diliminde farklı fiyat düzeylerinde bir tüketicinin satın almaya hazır oldugu yani talep ettigi mal miktarını yansıtan talep sedülü ya da bir baska deyisle bireysel talep sedülü sunulmaktadır. Talep sedülü, tüketicinin talebini etkileyen diger seyler degismez iken, belirli bir zaman diliminde mal ve hizmet talep eden tüketicilerin degisik fiyat düzey-lerinde satın almak istedikleri mal ve hizmet miktarını yansıtan tablodur. Tablo 3.1’de görüldügü üzere malın fiyatı 0,50 TL iken, talep edilen fındıklı çikolata miktarı 10 adettir. Fiyat, 0,75 TL iken talep edilen fındıklı çikolata miktarı 7 adet, fiyat 1,00 TL oldugunda 5 adet ve fiyat 1,25 oldugunda ise talep edilen fındıklı çikolata 4 adettir. Talep sedülündeki bu veriler, yüksek fiyat düzeylerinde talep edilen miktarın az, düsük fiyat düzeylerinde ise talep edilen miktarın yüksek olacagını göstermektedir. Bu bilgiler ısıgında, talep sedülünü kullanarak, dikey eksene fındıklı çikolata fiyatını ve yatay eksene talep edilen fındıklı çi- kolata miktarını koyarak talep egrisini grafik üzerinde gösterebiliriz. Elde edecegimiz bu geleneksel talep egrisi sol yukarıdan sag asagıya dogru negatif egimli bir dogru olacaktır. Tablo 3.1’de kullanılan talep sedülüne göre çizilen talep egrisi Grafik 3.1.’de sunulmustur. Grafik 3.1’de talep egrisi D harfi ile gösterilmistir.

Bireysel Talep Egrisi, Piyasa Talep Egrisi ve Sedülü

Bireysel talep sedülü ile tek bir tüketici için belirli bir zamanda farklı fiyat düzeylerinde talep ettigi yani satın almaya hazır oldugu mal miktarı ortaya konulmustur. Piyasa talep sedülü, belirli bir zaman diliminde farklı fiyat düzeylerinde piyasada etkilesimde bulunan tüm tüketicilerin talep ettikleri ya da satın almaya hazır oldukları mal miktarlarını göste-ren tablodur. Aslında piyasa talep sedülü degisik fiyat düzeyinde tüketicilerin tamamının talep ettigi ya da satın almaya hazır oldugu mal miktarlarının yatay olarak toplanmasıdır. Dolayısıyla piyasa talep egrisi de tüketicilerin her birinin talep egrilerinin yatay olarak toplanması ile elde edilir. Analizi basitlestirmek için iki tüketicinin var oldugu bir piyasa düsünelim. Bunların bireysel talep sedülü ve bunların toplanması ile elde edilen piyasa talep sedülü tablo 3.2’de sunulmustur.

Tablo 3.2’den de gözlenebilecegi üzere tüketicilerden biri örnegin A olan; malın fiyatı 0,50 TL iken 6 adet, fiyat 1,75 TL oldugunda 4 adet ve fiyat 3,00 TL oldugunda ise 2 adet gül talep etmektedir. Yine aynı sekilde diger bir tüketici olan B; malın fiyatı 0,50 TL iken 7 adet, fiyat 1,75 TL oldugunda 5 adet ve fiyat 3,00 TL oldugunda ise 3 adet gül talep etmek-tedir. Buradan iki tüketiciden olusan bir piyasada gülün fiyatı 0,50 TL iken piyasada talep edilen gül miktarı 13 adettir. Sırasıyla fiyat 1,75 TL iken piyasada talep edilen gül miktarı 9 olur, fiyat 3,00 TL iken piyasada talep edilen gül miktarı 5 adettir. Görüldügü üzere iki tüketicinin bulundugu bir piyasada, piyasa talep miktarı iki tüketicinin farklı fiyat düzey-lerindeki talep miktarlarının toplanması ile bulunur. Piyasa talep sedülünden yararlanarak piyasa talep egrisini gösterebiliriz. Piyasa talep egrisi, bireysel tüketici talep egrilerinin yatay olarak toplanmasıdır. Grafik 3.2’de A ve B tüketicilerine ait talep egrileri sırasıyla DA ve DB ile gösterilmistir. Bu talep egrileri elde edilirken Tablo 3.2’deki verilerden yararlanılmıstır. Burada dikkat edilirse; en sagda gös-terilen piyasa talep egrisi yine Tablo 3.2’de sunulan piyasa talep sedülü yardımıyla ortaya konulmustur. Farklı fiyat düzeylerinde piyasadaki tüm tüketicilerin talep ettigi mal mik-tarını gösteren noktalar birlestirilerek elde edilen ve DT ile gösterilen bu egri piyasa talep egrisini yansıtır. Grafikte gösterilen A ve B tüketicilerine ait talep egrilerinin yatay toplan-ması ile de piyasa talep egrisine ulasılmıstır.

Talep Egrisi Üzerindeki Hareketlenme

Talep egrisi üzerindeki bir nokta, o noktaya karsılık gelen fiyat düzeyinde talep edilen mal miktarını ortaya koyar. Talep egrisi üzerindeki bir hareket, fiyat düzeyindeki bir degisme-yi ifade eder ve o da talep edilen mal miktarının degistigini gösterir. Malın fiyatındaki degisme sonucunda talep egrisi üzerindeki hareketlenmeyi Grafik 3.3 yardımıyla açıklayabiliriz. Grafik 3.3’te bir mal olarak limonun talep egrisini ele ala-lım. Baslangıçta diger kosullar sabit iken talep egrisi üzerindeki a noktasında limonun fiyatı 1,25 TL iken talep edilen limon miktarı 3 adettir. Eger fiyatlar degisme gösterirse, limonun talep egrisi üzerinde bir hareket meydana gelecektir. Limon fiyatının 1,25 TL’den 0,50 TL’ye düsmesi durumunda talep edilen limon miktarı artacak ve D ile gösterilen talep egrisi üzerinde a noktasından b noktasında dogru talep egrisi boyunca bir hareketlenme olacaktır. Veya bunun tam tersi bir durumda limon fiyatının 0,50 TL’den 1,25 TL’ye yükselmesi durumunda talep egrisi üzerinde talep edilen limon miktarı azalacak ve talep egrisi üzerinde b noktasından a noktasına dogru bir hareketlenme olacaktır.

Talep Egrisindeki Kaymalar

Fiyatta meydana gelen degisme talep edilen mal miktarı açısından bir etki yaratır. Talep, fiyat dısında baska degiskenlerden de etkilemektedir. Daha önce sıraladıgımız bu faktör-leri tekrar ifade edersek bunlar; tüketicinin geliri (I), iliskili malların fiyatları (Po), tüketi- cinin zevkleri (s), tüketicilerin beklentileri (e), tüketici sayısıdır (n). Fiyat dısında tüketici- lerin satın alma kararlarını etkileyen diger faktörlerde bir degisme meydana gelirse, talep egrisinde de degisme meydana gelir, bir baska deyisle talep egrisi kayar. Talep egrisinin kayması demek; talep egrisinin bir bütün olarak saga veya sola dogru yer degistirmesi demektir. Bu durum Grafik 3.4’te gösterilmistir. Talep egrisinin bir bütün olarak eski ko-numuna göre saga kayması talebin artması anlamına gelir. Bu durum grafikte fiyatın de-gismedigi ve 4 oldugu yerde e noktasından geçen D1 talep egrisinin a noktasından geçen D2 talep egrisi konumuna geçmesi ile ifade edilir. Bu yeni talep egrisi aynı fiyat düzeyinde daha fazla mal ve hizmetin talep edildigini gösterir. Veya talep egrisinin bütün olarak eski konumuna göre sola kayması talebin azalması anlamına gelir ve grafikte fiyatın degisme-digi ve 4 oldugu yerde baslangıçta e noktasından geçen D1 talep egrisinin b noktasından geçen D3 talep egrisi konumuna geçmesi ile gösterilir.

Gelir, fiyat dısında talebi etkileyen önemli bir degisken olarak karsımıza çıkar ve ge-lirdeki degisim, diger kosullar sabit iken talep egrisinde kaymalar meydana getirir. Diger kosullar degismez iken, tüketicilerin gelirlerinde meydana gelen bir artıs, onların alım gücünü artırır, yani mallara olan talebi artırır. Fiyatlarda bir degisme olmaz iken tüketici- lerin gelirinin artması, onların mevcut fiyat düzeyinde daha fazla mal satın alabilecegi an-lamına gelir. Bu durumu talep egrisini göz önünde bulundurarak degerlendirirsek; tüke-ticilerin gelirlerinin artması sonucu mevcut fiyat düzeyinde daha fazla mal satın almaları durumunu artık eski talep egrisi üzerinde gösteremeyiz. Bu durumda yeni bir talep egrisi- ne ihtiyacımız olacaktır. Dolayısıyla, diger kosullar ve fiyat sabit iken tüketicinin gelirinin artması sonucu talep artmakta yani talep egrisi saga kaymaktadır. Veya bunun tam tersi, diger kosullar ve fiyat sabit iken, tüketicinin gelirinin azalması sonucu talep azalmakta yani talep egrisi sola kaymaktadır. Gelir arttıkça talebi artan ve gelir azaldıkça talebi azalan mallar normal mallar olarak adlandırılır. Ancak bazı mallar vardır ki gelir arttıkça talebi azalan ve gelir azaldıkça talebi artan, bu mallar da düsük mallar olarak adlandırılır. Talep egrisinde kaymaya neden olan bir diger faktör diger malların fiyatlarıdır. Malları iki açıdan ikame ve tamamlayıcı mallar olarak ele alabiliriz. Mallar tüketildikçe ihtiyaç giderirler. Iste bu noktada; aynı ya da birbirine çok yakın istek ve ihtiyacımızı gideren birden fazla mal olabilir. Örnegin, fındık yagı ve mısır yagı birbiri yerine kullanılabilen iki maldır ve bu ikisi de benzer gereksinimleri giderirler. Bu sekilde birbiri yerine kullanıla-bilen mallara ikame mallar denir. Ikame malların fiyatlarında meydana gelen bir degisme nispi fiyatlarda bir degisme yaratacaktır. Ikame mallar aynı ya da benzer ihtiyacı gideren mallar olduklarından tüketiciler görece daha ucuz olanı tercih edeceklerdir. Dolayısıyla; bir malın talep egrisi, diger seyler sabitken onun ikamesi olan malın fiyatında bir artıs meydana gelmesi durumunda saga kayacak yani o mala olan talep artacaktır. Ya da tam tersi; bir malın talep egrisi, diger seyler sabitken onun ikamesi olan malın fiyatında bir azalıs meydana geldiginde sola kayacak yani o mala olan talep azalacaktır. Tamamlayıcı mallar ise birbiri yerine kullanılamayan ancak birlikte kullanıldıgında bir ihtiyacı gide-ren mallardır. Örnegin, otomobil lastigi ve otomobil birbirinin tamamlayıcı mallarıdır. Tamamlayıcı mallar birlikte kullanıldıgı zaman bir ihtiyacı giderdiginden diger seyler sa-bitken bir mala iliskin talep egrisi onun tamamlayıcısı olan bir malın fiyatında meydana gelen azalma sonucunda saga kayar yani talebi artar. Tamamlayıcı malın fiyatındaki azal-ma diger malın da satın alınmasını tesvik edecek ve her iki mal için de talep egrisi saga kayacaktır. Veya tam tersi; diger seyler sabitken, bir malın talep egrisi onun tamamlayıcısı olan malın fiyatında bir artıs meydana gelmesi durumunda sola kayacaktır yani talebi azalacaktır. Tamamlayıcı malın fiyatındaki artıs digerine olan talebi de azaltacak ve her iki mal için de talep egrisi sola kayacaktır.

Zevk ve tercihler; tüketicinin geçmisi, çevresi, psikolojik faktörler gibi birçok degisken tarafından etkilenir. Tüketicinin zevkleri de talep egrisini kaydıran diger bir etkendir. Bir mala iliskin diger sartlar degismezken, tüketicinin o malın tüketilmesinden daha çok zevk duyması ya da o malın tüketilmesi yönünde bir egiliminin olması durumunda o malın talebi artacak yani talep egrisi saga kaydıracaktır. Örnegin; teknolojik ürünlere ilgisi olan tüketicilerin, yeni teknoloji ürünlere olan talebi fazla olacaktır. Bu durumda o tüketiciler in yeni teknoloji içeren mallara yönelik talebi artıracak ve talep egrisi saga kayacaktır. Ya da tam tersi zevk ve tercihlerin bir malın aleyhine gelismesi tüketicilerin o mala iliskin olan talebini azaltacak ve talep egrisi sola kayacaktır.

Tüketicilerin beklentileri, talebi etkileyen bir baska etmendir. Diger sartlar degismez-ken, gelecege iliskin beklentiler, tüketicilerin mal ve hizmetlere olan bugünkü taleplerini etkiler. Bu beklentiler malların fiyatları ya da tüketicilerin gelirlerine iliskin olabilir. Tüke-ticiler gelecege iliskin fiyat artısı beklentisinde iseler simdiden fiyat artısı beklenen mal-lara iliskin taleplerini artırırlar ve o malların talep egrisi saga kayar. Gelire iliskin beklen-tilerde ise, tüketiciler gelirlerinin artacagını bekliyorlarsa simdiden daha fazla mal talep ederler ve talep egrisi saga kayar veya tam tersi olur. Tüketici sayısı da talebi etkileyen bir diger faktördür. Bir mala iliskin tüketici sayısın-daki artıs, o mala olan talebi artırır ve dolayısıyla talep egrisi saga kayar. Örnegin, yeni bebekleri olan aile sayısının artması bebek bezine olan talebi artıracaktır ve talep egrisi saga kayacaktır. Yine herhangi bir mala iliskin tüketici sayısındaki azalma, mala olan tale-bi azaltır ve talep egrisi sola kayar. Örnegin, dogalgazın yaygınlasması ile insanlar ısınma ihtiyaçlarını kombi ile giderirlerken, soba talep eden tüketici sayısı azalacaktır ve sobanın talep egrisi sola kayacaktır.

ARZ

Piyasanın bir tarafını alıcılar yani tüketiciler olustururken diger tarafını satıcılar yani üreti- ciler olusturmaktadır. Arz, sunma anlamına gelir. Iktisadi açıdan bakıldıgında ise arz, piya-saya mal ve hizmet sunulması olarak ifade edilebilir. Piyasaya mal ve hizmet sunumu ya da arzı firmalar tarafından yapılır. Bir firmanın mal ve hizmet arz edebilmesi için bazı kosullar vardır. Bunlar; firmanın mal ve hizmet arz edebilmek için gerekli kaynak ve teknolojiye sahip olması, gerçeklestirecegi mal ve hizmet arzından kâr elde edebilecek olması, mal ve hizmet üretmeyi planlaması ve onları satabilecek olmasıdır. O halde arz, mal ve hizmet üretmek için gereken kaynaklara ve teknolojiye sahip olmaktan öte bir seydir. Kaynaklar ve teknoloji arz edilebilecek mal miktarının sınırlarını belirler. Arz, diger seyler degismez-ken, belirli bir zaman diliminde sahip olunan kaynaklar ve teknolojik sınırlılıklar altında firmalar tarafından kâr elde etme güdüsüyle farklı fiyat düzeylerinde üretilmek ve satılmak istenilen mal ve hizmet miktarıdır. Kısaca arz, belirli bir zaman diliminde farklı fiyat dü-zeylerinde firmaların piyasa sunmaya istekli oldukları mal ve hizmet miktarıdır.

Arz Edilen Miktar

Arz edilen miktar; belirli bir zamanda, belirli bir fiyatta üreticilerin satmaya hazır olduk-ları mal ve hizmet miktardır. Arz edilen miktar, gerçekte satılan miktar ile aynı olmak zorunda degildir. Bazı zamanlarda, arz edilen miktar, satısı yapılan mal ve hizmet mikta-rından fazladır ve böylece satılan miktar arz edilen miktardan az olur. Arz edilen miktar da talep gibi birim zaman olarak ölçülür. Örnegin; günlük 100 takım elbise üretilmesi gibi. Bu birim; günlük, aylık, yıllık gibi olabilir. Bir mala iliskin talep gibi arz da birçok faktör tarafından etkilenebilmektedir. Yine ilk sırada malın kendi fiyatı sayılabilir. Diger kosullar sabitken, malın fiyatı ve arz edilen mal miktarı arasında pozitif yönlü bir iliski vardır. Bu iliski arz kanunu vasıtasıyla ifade edilebilir. Arz Kanunu; diger seyler sabitken, yüksek fiyat düzeylerinde malın arz edilen mik-tarının yüksek olmasını; düsük fiyat düzeylerinde ise malın arz edilen miktarının düsük olmasını ifade eder. Yani bu kanun bize arz edilen mal miktarının fiyatla aynı yönlü bir iliski içinde oldugunu göstermesi bakımından önemlidir. Yüksek fiyat düzeylerinde arz edilen mal miktarının yüksek olmasının altında yatan nedeni üretim imkanları sınır egrisi yardımıyla açıklayabiliriz. Üretim için gerekli veri, kaynak ve teknoloji altında bir ekonomide üretilecek mal ve hizmet sınırını üretim im-kanları sınırı egrisi gösterir. Üretim imkanları sınırı egrisi iç bükey oldugundan iki mal üretilen bir durumda; ilave bir birim daha bir maldan üretmek için vazgeçilen diger mal

miktarı her ilave bir birimde artmaktadır. Dolayısıyla burada artan fırsat maliyetinden bahsedebiliriz. Ancak fırsat maliyeti artan malın üretilmesinin sebebi, diger malın fiyatı sabit iken onun fiyatının artıyor olmasıdır. Vazgeçilen malın fiyatı degismez iken, fiyatı artan maldan daha fazla üretmek firmanın kâr maksimizasyon amacı ile uyumlu olacaktır. Fiyatın fırsat maliyetinin üzerinde oldugu durumda firma üretimini artıracaktır. Dolayı-sıyla fiyat artısı arz edilen mal miktarını artırır.

Arzı Etkileyen Faktörler

Malın fiyatı onun arz edilen miktarını etkileyen temel belirleyicilerden biridir. Diger kosullar sabitken, bir malın fiyatı yükseldikçe arz edilen miktarı artacaktır. Bunun ne-deni; malın fiyatının artması, yüksek düzeyde mal arzı anlamına gelecek ve bu da malın satısı ile elde edilecek kârı artıracaktır. Bundan dolayı yüksek fiyat düzeylerinde arz edilen miktarda yüksek olur veya tam tersi; düsük fiyat düzeylerinde arz edilen mal miktarı da düsük olur. Arz edilen miktar ve fiyata iliskin yaptıgımız diger kosulların sabit olması varsayı-mı, arzın fiyat dısındaki baska faktörlerden de etkilendigini göstermektedir. Bu faktörleri, girdi fiyatları (PI), ilgili malların fiyatları (Po), teknoloji (tec), beklentiler (e), firma sayısı (n) ve kamu politikaları (pol) seklinde sıralayabiliriz. Bu durumu fonksiyonel bir formda ifade etmek istersek;

X malı arzı = Qsx = f(Px ; PI, Po, tec, e, n, pol)

Simdilik malın arzının sadece fiyat tarafından etkilendigini varsaydıgımız için, fiyat dısında diger kosulların degismedigi ve sabit kaldıgı varsayımı geregi, yukarıda sunulan arz fonksiyonunda fiyat dısındaki degiskenlerin üzerlerine degismedikleri göstermek için tire konulmustur. Bu fonksiyona göre x malı arzı sadece x malı fiyatından etkilenmektedir. Dolayısıyla fonksiyonel formu daha basit hale getirerek su sekilde yazabiliriz:

X malı arzı = Qsx = f(Px )

Arz Egrisi ve Arz Sedülü

Iktisatta en çok kullanılan egrilerden bir digeri arz egrisidir. Arz egrisi, diger seyler de-gismez iken arz edilen mal miktarı ile malın fiyatı arasındaki iliskiyi gösterir. Arz edilen miktar ise arz egrisi üzerindeki bir noktadır yani belirli bir fiyat düzeyinde üreticilerin satmaya hazır oldugu mal miktarını ifade eder. Arz, arz egrisi ve arz sedülü ile daha açık ifade edilebilir.

Tablo 3.3’te, üreticinin arzını etkileyen diger faktörler degismez iken, belirli bir zaman diliminde farklı fiyat düzeylerinde üreticinin arz etmeye hazır oldugu yani piyasaya sun-maya hazır oldugu mal miktarını yansıtan arz sedülü ya da bir baska deyisle bireysel arz sedülü sunulmaktadır. Arz sedülü, üreticinin arzını etkileyen diger faktörler degismez iken, belirli bir zaman diliminde farklı fiyat düzeylerinde üreticinin arz etmeye hazır ol-dugu mal miktarını yansıtan tablodur. Tablo 3.3’te görüldügü üzere gülün fiyatı 0,50 TL iken, arz edilen gül miktarı 2 adettir. Fiyat 1,75 TL iken arz edilen gül miktarı 4 adet iken; fiyat 3,00 TL oldugunda 6 adet ve fiyat 5,25 TL oldugunda ise arz edilen gül miktarı 8 adett ir. Arz sedülünde sunulan bu veriler, yüksek fiyat düzeylerinde arz edilen gül miktarının daha fazla, düsük fiyat düzeylerinde ise arz edilen gül miktarının daha düsük oldugunu göstermektedir. Buradan, arz sedülünü kullanarak, dikey eksene gül fiyatını ve yatay eksene arz edilen gül miktarını koyarak arz egrisini bir grafik üzerinde gösterebiliriz. Elde edeceg imiz arz egrisi sol asagıdan sag yukarıya dogru pozitif egimli bir dogru olacaktır. Tablo 3.3’te kullanılan arz sedülüne göre çizilen arz egrisi grafik 3.5’te S harfi ile gösterilmistir.

Bireysel Arz Egrisi, Piyasa Arz Egrisi ve Sedülü

Bireysel arz sedülü ile sadece bir üretici için belirli bir zaman diliminde farklı fiyat düzey-lerinde piyasaya sunulmak istenilen mal miktarı ortaya konulmustur. Piyasa arz sedülü, belirli bir zaman diliminde farklı fiyat düzeylerinde piyasada etkilesimde bulunan tüm üreticilerin arz etmeye hazır oldukları mal miktarlarını gösteren tablodur. Aslında piya-sa arz sedülü degisik fiyat düzeylerinde üreticilerin tamamının arz etmek istedikleri mal miktarlarının yatay olarak toplanmasıdır. Dolayısıyla piyasa arz egrisi de üreticilerin her birinin arz egrilerinin yatay olarak toplanması ile elde edilir. Analizi basitlestirmek için iki üreticinin var oldugu bir piyasa düsünelim. Bunların bireysel arz sedülü ve bunların toplanması ile elde edilen piyasa arz sedülü tablo 3.4’te sunulmustur.

Tablo 3.4’ü önce bireysel tüketiciler açısından ele alalım sonra iki tüketiciyi birlikte ele alarak piyasa talep sedülünü ifade edelim. Tablodan da gözlenebilecegi üzere A üreticisi; malın fiyatı 0,50 TL iken 2 adet, fiyat 1,75 TL oldugunda 4 adet ve fiyat 3,00 TL oldugunda ise 6 adet limon arz etmektedir. Benzer bir yorumu B üreticisi için yaparsak; malın fiyatı 0,50 TL iken 3 adet, fiyat 1,75 TL oldugunda 5 adet ve fiyat 3,00 TL oldugunda ise 7 adet limon arz etmektedir. Buradan iki üreticiden olusan bir piyasada limonun fiyatı 0,50 TL iken piyasada arz edilen limon miktarı 5 adettir. Sırasıyla fiyat 1,75 TL iken piyasada arz edilen limon miktarı 9 olur; fiyat 3,00 TL iken piyasada arz edilen limon miktarı 13 adett ir. Görüldügü üzere iki üreticinin bulundugu bir piyasada, piyasa arz miktarı bu üretici- lerin farklı fiyat düzeylerindeki arz ettikleri miktarların toplanması ile bulunur.

Piyasa arz sedülünü elde ettikten sonra, bunu kullanarak piyasa arz egrisini göstere-biliriz. Piyasa arz egrisi, bireysel üretici arz egrilerinin yatay olarak toplanmasıdır, tıpkı piyasa talep egrisinde oldugu gibi. Grafik 3.6’da üretici A ve üretici B’ye ait arz egrileri ayrı ayrı SA ve SB olarak gösterilmistir. Bu arz egrileri elde edilirken Tablo 3.4’teki verilerden yararlanılmıstır. Bu grafikte en sagda gösterilen piyasa arz egrisi yine Tablo 3.4’te sunulan piyasa arz sedülü yardımıyla ortaya konulmustur. Burada en sagdaki grafikte, farklı fiyat düzeylerinde piyasadaki tüm üreticilerin arz ettigi mal miktarını gösteren noktalar birles-tirilerek elde edilen ve ST ile gösterilen egri piyasa arz egrisidir. Grafikte gösterilen üretici A ve üretici B’ye ait arz egrilerinin yatay toplanması ile de piyasa arz egrisine ulasılır.

Arz Egrisi Üzerindeki Hareketlenme

Arz egrisi üzerindeki bir nokta, o noktaya karsılık gelen veri fiyat düzeyinde arz edilen mal miktarını ortaya koyar. Arz egrisi üzerindeki bir hareket, fiyat düzeyindeki bir degis-meyi ifade eder, o da arz edilen mal miktarının degistigini gösterir. Malın fiyatındaki degisme sonucunda arz egrisi üzerindeki hareketlenmeyi Grafik 3.7 yardımıyla açıklayabiliriz. Grafik 3.7’de bir mal olarak kalemin arz egrisini ele alalım. Bas-langıçta diger kosullar sabit iken arz egrisi üzerindeki a noktasında kalemin fiyatı 1,50 TL iken arz edilen kalem miktarı 2 adettir. Eger fiyatlarda bir degisme gözlenirse, kalemin arz egrisi üzerinde bir hareket meydana gelecektir. Kalemin fiyatının 1,50 TL’den 3,25 TL’ye yükselmesi durumunda arz edilen kalem miktarı artacak ve S ile gösterilen arz egrisi üze-rinde a noktasından d noktasında dogru arz egrisi boyunca bir hareketlenme olacaktır. Veya bunun tam tersi bir durumda kalemin fiyatının 3,25 TL’den 1,50 TL’ye düsmesi du-rumunda arz egrisi üzerinde arz edilen kalem miktarı azalacak ve talep egrisi üzerinde d noktasından a noktasına dogru bir hareketlenme olacaktır.

Arz Egrisindeki Kaymalar

Arz da talep gibidir, fiyatta meydana gelen degisme arz edilen mal miktarı açısından bir etki yaratır. Arz, fiyat dısında baska degiskenlerden de etkilemektedir. Daha önce sırala-dıgımız bu faktörleri tekrar ifade edersek bunlar; girdi fiyatları (PI), ilgili malların fiyatları (Po), teknoloji (tec), beklentiler (e), firma sayısı (n) ve kamu politikaları (pol) seklindedir. Fiyat dısında üreticilerin arz kararlarını etkileyen diger faktörlerde bir degisme meydana gelirse, arz egrisinde de degisme meydana gelir bir baska deyisle arz egrisi kayar. Arz egri- sinin kayması demek; arz egrisinin bir bütün olarak saga veya sola dogru yer degistirmesi demektir. Bu durum Grafik 3.8’de gösterilmistir. Arz egrisinin bir bütün olarak eski ko-numuna göre saga kayması arzın artması anlamına gelir. Bu durum grafikte fiyatın degis-medigi ve 4 oldugu yerde e noktasından geçen S1 ile gösterilen arz egrisinin a noktasından geçen S2 ile gösterilen arz egrisi konumuna geçmesi ile ifade edilir. Bu yeni arz egrisi, aynı fiyat düzeyinde daha fazla mal ve hizmetin arz edildigini gösterir. Veya arz egrisinin bütün olarak eski konumuna göre sola kayması arzın azalması anlamına gelir ve grafikte fiyat degismezken e noktasından geçen S1 ile gösterilen arz egrisinin b noktasından geçen S3 ile gösterilen arz egrisi konumuna geçmesi ile gösterilir.

Girdi fiyatları, arz egrisini etkileyen önemli bir etmendir. Malın fiyatındaki degisme arz egrisinde bir kayma yaratmazken, girdi fiyatlarında meydana gelecek degisme arz egr isinde kayma yaratır. Bir malı üretmek için birtakım girdiler kullanılır. Diger kosulların ve mal fiyatının degismedigi durumda, üretim sürecinde kullanılan girdilerden birinin fiyatının düsmesi, üretim maliyetlerinde bir düsüs meydana getirecektir. Üretim mali- yetlerin de meydana gelen bu düsüs, kârlılıgı artıracak ve üreticilerin piyasaya sunacagı mal miktarı artacak yani arz artacaktır. Bunun sonucunda arz egrisi saga kayacaktır. Tersi bir durumda ise diger kosullar ve mal fiyatı sabit iken üretim sürecinde kullanılan girdi- lerden birinin fiyatının yükselmesi maliyetleri artıracak ve kârlılıgı azaltacaktır. Bunun sonucunda üreticiler tarafından piyasaya sunulan mal miktarı yani arz azalacak ve arz egrisi sola kayacaktır. Arz egrisinde kayma meydana getiren bir diger faktör ilgili malların fiyatlarıdır. Bazı malların üretimi için benzer girdiler kullanılmaktadır ve bundan dolayı bir malı üreten üreticiler bir diger malın da üretimini yapabilirler. Bu imkanlar altında, üreticiler bazı gerekçelerle bir malın üretiminden vazgeçerek baska bir malın üretimini gerçeklestirebi- lirler. Bunun nedeni bazı malların fiyatları düserken bazılarınınkinin artıs göstermesidir. Üreticiler fiyatı düsen malı daha az kârlı hale gelmesinden dolayı üretmek istemezler, fiyatı yüksek olan ve daha kârlı olan diger malı üretmek isterler. Bunun sonucunda fiyatı düsen malın üretimi yani arzı her bir fiyat düzeyi için azalacak ve arz egrisi sola kayacaktır. Fiyatı artan malın ise üretimi yani arzı her bir fiyat düzeyi için artacak ve arz egrisi saga kayacaktır. Teknoloji arzı etkileyen bir diger faktördür. Arz egrisi veri teknoloji düzeyi varsayımı altında çizilir. Bir malın üretim tekniginde ortaya çıkan teknolojik gelisme aynı düzeydeki üretimin daha az girdi kullanılarak gerçeklestirilmesine olanak tanır veya mevcut girdi- lerle daha fazla üretimin yapılmasını saglar. Böylesi bir durumda üretkenlik artısı saglanacaktır. Teknolojik gelismeler sonucunda ortaya çıkan üretkenlik artısı birim üretim maliyetlerini düsürür. Azalan maliyetler kârlılıgı artıracagından diger kosullar sabitken üreticiler daha fazla mal üretecek yani arzı artıracaktır ve arz egrisi saga kayacaktır.

Arz egrisinde kaymalara sebep olan bir diger faktör beklentilerdir. Üreticilerin gelece-ge iliskin beklentileri arz edecekleri mal miktarını belirleyecektir. Diger kosullar sabitken, üreticiler piyasaya sundugu malın fiyatının gelecekte yükselecegine iliskin bir beklentiye sahip olursa ve eger ürettigi mal depolanabilir bir özellikte ise, bugünden piyasaya sun-dugu mal miktarını yani arzını azaltacaklar ve arz egrisi sola kayacaktır. Malı gelecekte satmanın daha kârlı olması üreticileri böyle bir davranısa iter ve fiyatlar yükseldiginde piyasaya mal sunumunu artırırlar. Veya tam tersi, gelecekte malın fiyatının düsmesini bekliyorsa, bugünden piyasaya daha fazla mal sunmak isteyecek ve arzını artıracaktırlar yani arz egrisi saga kayacaktır. Firma sayısı arz egrisi üzerinde etkisi olan bir diger degiskendir. Üretici sayısının çok olması, üretilen mal miktarının da büyük miktarlarda olması demektir. Diger kosullar degismezken, eger o malın üretildigi endüstriye yeni firmalar girerlerse, o endüstride üre-tilen mal miktarı artacaktır yani arz artacaktır ve arz egrisi saga kayacaktır. Veya diger kosullar degismezken, o malın üretildigi endüstriden üreticilerin ayrılması durumunda o endüstride üretilen mal miktarı azalacak yani arz azalacak ve arz egrisi sola kayacaktır. Arzı etkileyen bir diger faktör kamu tarafından uygulanan politikalardır. Burada ver-giler ve sübvansiyonların arz üzerindeki etkilerine ortaya koyabiliriz. Diger kosullar sabit-ken, bir mala iliskin vergi uygulaması o malın maliyetini artırıcı bir etki yapıyorsa, yani vergiler artıyorsa üreticiler o malın arzını azaltacak ve arz egrisi sola kayacaktır. Bunun tam tersi bir etkiyi sübvansiyon uygulamalarında görebiliriz. Diger kosullar sabitken, bir malın üretimi için saglanacak sübvansiyonlar o malın üretilmesini tesvik edici nitelikte ise, üreticiler o malın arzını artıracak ve arz egrisi saga kayacaktır. Bu durumların aksi gerçeklesiyorsa, tam tersi sonuçlarla karsılasırız.

TALEP VE ARZIN BIRLIKTE ELE ALINMASI: PIYASA DENGESI

 Talep egrisi, tüketicilerin her bir fiyat düzeyinde ne kadar mal ve hizmet satın almaya hazır olduklarını gösterir. Diger yandan arz egrisi ise üreticilerin farklı fiyat düzeylerinde satmak istedikleri mal ve hizmet miktarını yansıtır. Iste, tüketicilerin ve üreticilerin bu ka-rarlarının es güdümünün saglanacagı yer piyasalardır. Piyasa, tüketicilerin ve üreticilerin arasında gerçeklesen ekonomik islemleri yani birbirleriyle mal ve hizmet için alısveriste bulunmalarını ve karsılıklı bilgi edinmelerini kolaylastırıcı düzenlemelerdir. Piyasa meka-nizması, arz ve talep edilen miktarlar birbirine esit olana kadar fiyatın degisme egiliminde olmasını ifade eder. Sonuçta, piyasalar aracılıgıyla, arz ve talebin karsılıklı etkilesimi so-nucu piyasa denge ve miktarına ulasılır. Denge noktasında; talep fazlalıgı yani kıtlık, arz fazlalıgı yani artık olusmaz. Bu nokta, fiyatların degismesi yönünde bir baskının olmadıgı, piyasaların temizlendigi noktadır.

Piyasa Dengesi, Artık ve Kıtlık

Denge kavramı; karsıt güçlerin birbirine denk oldugu, degisme yönünde bir baskının ol-madıgı, süreklilik ifade eden bir durumdur. Arz ve talep analizinde ise denge, talep ve arzın birbirini denk oldugu bir yerdir. Bu noktada; denge fiyat ve miktarı belirlenir. Denge fiyatı, talep edilen miktarın arz edilen miktara esit oldugu noktada olusan fiyattır. Denge miktarı ise, denge fiyatında alınan ve satılan mal ve hizmet miktarının birbirine esit oldu-gu noktayı gösteren yerdir. Piyasa ekonomilerinde fiyat önemli bir degiskendir ve denge fiyatı, piyasayı temizleyen fiyattır. Denge fiyatını ve denge fiyatının neden piyasayı temizleyen fiyat olarak ifade edil-diginin daha iyi anlasılabilmesi için herhangi bir malın talep ve arzının etkilesimi sonucun-da denge fiyatının nasıl olustugunu gösterelim. Bunun için Grafik 3.9’dan yararlanabiliriz.

Grafik 3.9’da pozitif egimli arz egrisi S harfi ile ve negatif egimli talep egrisi ise D harfi ile dikey ekseninde fiyat ve yatay ekseninde ise miktar yer alan grafikte birlikte gösteril-mistir. Burada herhangi bir mal için çizilen arz ve talep egrilerinin kesistigi e noktasında bu malın piyasasında denge olusmaktadır. Bu noktada talep edilen mal miktarı ile arz edilen mal miktarı birbirine esittir. Denge noktası olan e noktasında; denge fiyatı 5,00 TL ve denge miktarı 10 adettir. Piyasada geçerli olan fiyat her zaman denge fiyatı olmayabilir. Bu durumda talep edi- len ve arz edilen miktarlarda birbirine esit olmayacaktır. Ancak tüketiciler ve üreticiler arasındaki etkilesim sonucunda piyasalar arz ve talep edilen miktarların birbirine esit olmasını saglayan denge fiyatına varacaktır. Bu durumu Grafik 3.9’u kullanarak basitçe açıklayabiliriz. Piyasada geçerli fiyatın denge fiyatının üzerinde 7,50 TL oldugunu varsa-yalım. Öncelikle bu fiyat düzeyinde, üreticilerin satmak istedikleri mal ve hizmet miktarı 15 adet iken, tüketicilerin satın almak istedikleri miktar 5 adettir. Yani bu fiyat düzeyinde arz edilen miktar, talep edilen miktarın üzerindedir. Bir baska deyisle, arz edilen mal mik-tarı ve talep edilen mal miktarı arasında uyumsuzluk görülmektedir. Grafikte, arz edilen mal miktarının 15 adet ile talep edilen mal miktarı olan 5 adetten fazla olması durumu asırı arz ya da artık olarak nitelendirilir. Bu fiyat düzeyinde, asırı arz ya da artıgın ortaya çıkması üreticiler tarafından piyasaya sunulan malların bir kısmının alıcı bulamadıgı yani satılamadıgı anlamına gelmektedir. Üreticiler açısından mallarının satılamaması bir ma-liyet olarak (depolama maliyeti, malın bozulmasından kaynaklı maliyetler gibi) üreticile-rin karsısına çıkar. Bu durumdan kurtulmak isteyen üreticiler malın fiyatını düsürürler. Sonuçta, arz edilen miktar ve talep edilen miktar arasında ortaya çıkan bu dengesizlikten ötürü 7,50 TL olan fiyat arz edilen miktar ve talep edilen miktarın birbirine esit olacagı denge düzeyi olan 5,00 TL’ye kadar azalacaktır. Zaten, 7,50 TL fiyatı denge fiyatı olmadı-gından sürdürülebilir degildir. Piyasada olusan fiyat denge fiyatının altında da olabilir. Fiyat düzeyinin denge fiyat düzeyinin altında 2,50 TL gibi bir seviyede oldugunu varsayalım. Bu düzeyde de Grafik 3.9’dan gözlenebilecegi üzere talep edilen mal miktarı ile arz edilen mal miktarı birbirine esit degildir. Bir baska deyisle, bu fiyat düzeyinde de talep edilen mal miktarı ile arz edilen mal miktarı arasında bir uyumsuzluk görülmektedir. Ancak burada tüketiciler ve üretici- ler arasındaki etkilesim sonucunda piyasalar arz ve talep edilen miktarların birbirine esit olmasını saglayan denge fiyatına varacaktır. Piyasada geçerli 2,50 TL fiyat düzeyinde talep edilen mal miktarı 15 adet iken arz edilen mal miktarı 5 adettir. Bu sekilde talep edilen miktarın arz edilen miktardan fazla olması durumunda asırı talep ya da kıtlık ortaya çık-maktadır. Asırı talep ya da kıtlık durumunun varlıgında, tüketiciler satın almak istedikleri miktarda mal satın alamazlar. Bu kosullar altında tüketiciler bu malı elde etmek istekle-rinden ötürü, mala piyasada olusan fiyattan daha fazla fiyat ödeyerek sahip olmak isterler. Dolayısıyla, tüketiciler arasında yasanacak bu rekabetten ötürü malın fiyatında artıs mey-dana gelecektir. Malın fiyatının artması üreticiler açısından daha fazla kâr anlamına gelir. Bu duruma üreticiler üretimlerini yani arzlarını artırarak cevap verirler. Sonuçta, arz ve talep edilen mal miktarındaki dengesizlikten dolayı mal fiyatı arz edilen miktarın ve talep edilen miktarın birbirine esit olacagı denge fiyatı olan 5,00 TL düzeyine kadar artacaktır. Zaten, 2,50 TL denge fiyat düzeyi olmadıgından sürdürülebilir bir fiyat degildir. Denge fiyatının üzerindeki bir fiyat düzeyinde veya altındaki bir fiyat düzeyinde arz ve talep edilen miktarlar arasında dengesizlik ortaya çıkmaktadır. Arz edilen ve talep edilen miktarların birbirinde denk oldugu fiyat düzeyi, denge fiyat düzeyidir. Denge fiyat düzeyi, piyasayı temizleyen fiyattır çünkü piyasada herkesin tatmin oldugu bir fiyat düzeyidir. Bu fiyat düzeyinde tüketiciler, istedigi kadar malı satın alabilmekte ve üreticiler de istedigi kadar malı satabilmektedir.

Talep Egrisindeki Kaymaların Denge Üzerindeki Etkisi

Tüketiciler tarafından farklı fiyat düzeylerinde satın alınmak istenen mal miktarını gös-teren talep; fiyat dısında tüketicinin geliri, iliskili malların fiyatları, tüketicinin zevkleri, tüketicilerin beklentileri, tüketici sayısı gibi birtakım degiskenlere de baglıdır. Fiyat dı-sındaki bu degiskenlerde meydana gelen bir degisiklik talep egrisinde kaymalar mey-dana getirir. Mal arzının sabit oldugu, bir baska deyisle arz egrisinin degismedigi ve mal talebinin arttıgı yani talep egrisinin saga kaydıgı bir durumda denge fiyatı ve denge miktarı artacak-tır. Bununla birlikte, mal arzı sabitken bir baska deyisle arz egrisinin degismedigi ve mal talebinin azaldıgı yani talebin sola kaydıgı bir durumda ise denge fiyatı ve denge miktarı azalacaktır. Bu iki durumu grafik yardımıyla analiz ederek ortaya koyabiliriz. Grafik 3.10’da baslangıçta denge S1 arz egrisi ile D1 talep egrisinin kesistigi e nokta-sında saglanmıstır. Bu noktada denge fiyatı P1 ve denge miktarı Q1 olarak olusmustur. Tüketicilerin gelirlerinde bir artıs meydana geldigini varsayalım ve bunun etkilerini ana-liz edelim. Diger seyler sabit iken, tüketicilerin gelirlerinde bir artıs meydana gelmesi sonucunda talep egrisi D1 konumundan saga dogru kayarak D2 konumuna gelecektir yani malın talebi artacaktır. Talep egrisi D2 konumuna kaydıgında yani talep arttıgında, baslangıç fiyat düzeyi olan P1 fiyat düzeyinde asırı talep ya da kıtlık meydana gelecektir. Bu fiyat düzeyinde arz edilen miktar talep edilen miktardan azdır. Tüketiciler arasın-da yasanacak rekabet sonucunda fiyatlar artacaktır. Fiyat düzeyindeki artıs, yeni denge noktası olan P2 düzeyine kadar devam eder ve bu yeni denge fiyatına karsılık gelen yeni denge miktarı da Q2 kadardır. Bu noktada arz ve talep edilen miktarlar birbirine esit olur ve piyasa dengesi saglanır.

Tüketicilerin zevklerinin bir malın aleyhine gelistigi durumu ele alalım ve bunun etki- lerini de Grafik 3.10 yardımıyla analiz edelim. Yine baslangıçta dengenin S1 arz egrisi ile D1 talep egrisinin kesistigi e noktasında olustugunu düsünelim. Diger seyler sabit iken, tü-keticilerin zevklerinin bir malın aleyhine gelistigi bir durumda malın talep egrisi D1 konu-mundan sola dogru kayarak D3 konumuna gelecektir yani malın talebi azalacaktır. Talep egrisi D3 konumuna kaydıgında yani talep azaldıgında, baslangıç fiyat düzeyi olan P1 fiyat düzeyinde asırı arz ya da artık meydana gelecektir. Bu fiyat düzeyinde arz edilen miktar, talep edilen miktardan fazladır. Üreticiler açısından mallarının satılamaması bir maliyet-tir ve bu durumdan kurtulmak isteyen üreticiler malın fiyatını düsürürler. Fiyatlardaki azalma yeni denge noktası olan P3 fiyat düzeyine kadar devam edecektir. Bu fiyat düzeyi yeni denge fiyatıdır ve buna karsılık gelen yeni denge miktarı da Q3 düzeyinde olusacaktır. Arz Egrisindeki Kaymaların Denge Üzerindeki Etkisi Üreticiler tarafından farklı fiyat düzeylerinde satılmak istenen mal miktarını gösteren arz da; malın fiyatı dısında girdi fiyatları, ilgili malların fiyatları, teknoloji, beklentiler, firma sayısı ve kamu politikaları gibi degiskenlerden etkilenmektedir. Fiyat dısındaki bu degis-kenler de meydana gelen bir degisim arz egrisinde kaymalar meydana getirir. Mal talebinin sabit oldugu, bir baska deyisle talep egrisinin degismedigi ve mal ar-zının arttıgı yani arz egrisinin saga kaydıgı bir durumda denge fiyatı azalacak ve denge miktarı artacaktır. Bununla birlikte, mal talebi sabitken bir baska deyisle talep egrisinin degismedigi ve mal arzının azaldıgı yani arz egrisinin sola kaydıgı bir durumda ise denge fiyatı artacak ve denge miktarı azalacaktır. Bu iki durumu grafik yardımıyla analiz ederek ortaya koyabiliriz. Grafik 3.11’de baslangıçta denge S1 arz egrisi ile D1 talep egrisinin kesistigi e nokta-sında saglanmıstır. Bu noktada denge fiyatı P1 ve denge miktarı Q1 olarak olusmustur. Üreticiler tarafından üretim sürecinde kullanılan girdilerin fiyatında bir azalıs meydana geldigini varsayalım ve bunun etkilerini analiz edelim. Diger seyler sabit iken, girdi fiyat-larında meydana gelen bir düsüs, birim üretim maliyetlerini azaltacak ve kârlılıgı artıra-caktır. Bunun sonucunda arz egrisi S1 konumundan saga dogru kayarak S2 konumuna ge-lecektir yani malın arzı artacaktır. Arz egrisi S2 konumuna kaydıgında yani arz arttıgında, baslangıç fiyat düzeyi olan P1 fiyat düzeyinde asırı arz ya da artık ortaya çıkacaktır. Bu fiyat düzeyinde arz edilen mal miktarı talep edilen mal miktarından fazladır. Bu durum üreti-ciler tarafından piyasaya sunulan malların bir kısmının alıcı bulamadıgı yani satılamadıgı anlamına gelir. Üreticiler açısından mallarının satılamaması bir maliyet oldugundan ve üreticiler ilave maliyete katlanmak istemediklerinden malın fiyatını düsürürler. Fiyat dü-zeyindeki düsüs, yeni denge noktası olan P2 düzeyine kadar devam eder ve bu yeni denge fiyatına karsılık gelen yeni denge miktarı da Q2 düzeyinde gerçeklesir. Bu noktada arz ve talep edilen miktarlar birbirine esit olur ve piyasa dengesi saglanır.

Üreticilerin gelecekte malın fiyatının artacagını beklediklerini varsayalım ve bunun etkilerini de Grafik 3.11 yardımıyla analiz edelim. Yine baslangıçta dengenin S1 arz egrisi ile D1 talep egrisinin kesistigi e noktasında olustugunu düsünelim. Diger seyler sabit iken, üreticilerin gelecekte mal fiyatının artacagını bekledigi bir durumda malın arz egrisi S1 konumundan sola dogru kayarak S3 konumuna gelecektir yani malın bugünkü arzı azala-caktır. Arz egrisi S3 konumuna kaydıgında yani arz azaldıgında, baslangıç fiyat düzeyi olan P1 fiyat düzeyinde asırı talep ya da kıtık meydana gelecektir. Bu fiyat düzeyinde arz edilen miktar talep edilen miktardan azdır. Mala sahip olmak isteyen tüketiciler arasında yasa-nacak rekabet sonucunda fiyatlar artacaktır. Fiyatlardaki artıs yeni denge noktası olan P3 fiyat düzeyini kadar devam edecektir. Bu fiyat düzeyi yeni denge fiyatıdır ve buna karsılık gelen yeni denge miktarı da Q3 düzeyinde olusacaktır.

Talep ve Arz Egrisindeki Birlikte Kaymaların Denge Üzerindeki Etkisi

Arz ve talep egrileri için buraya kadar arz egrisi sabit iken talep egrisinin kaymasını ya da talep egrisi sabitken arz egrisinin kaymasını ayrı ayrı inceledik. Ancak arz ve talep egrileri aynı anda kayabilir. Arz ve talep egrilerinin aynı anda kayması ya da es anlı kayması duru-munda olusacak yeni denge fiyat ve miktarının nasıl gerçeklesecegi; arz ve talep egrilerin-de meydana gelen kaymalarının büyüklügüne, bu egrilerin hangi yönde kaydıklarına ve yine bu egrilerin egimlerine baglı olacaktır. Arz ve talep egrilerinin birlikte kaymalarının sonuçlarının açıklanacagı bu baslıkta, hem arz hem talep egrisinin egimlerinin 0 veya son-suz olmadıgı (yani egrilerin düsey bir dogru veya yatay bir dogru olmadıgı) varsayımı ile sonuçlar ortaya konulacaktır. Aksi takdirde, arz veya talep egrilerinden birinin egiminin 0 veya sonsuz olması durumunun bizi baska sonuçlara götürebilecegi unutulmamalıdır. Arz ve talep egrilerinin aynı anda ya da bir baska deyisle es anlı olarak aynı yönde saga kayması durumunda denge fiyatının ne yönde degisecegi belirsiz iken ve denge miktarı artacaktır. Arz ve talep egrilerinde gerçeklesecek aynı yönlü kaymaların etkisini Grafik

3.12’de sunulan üç grafik aracılıgıyla ortaya koyabiliriz. Tüketiciler açısından diger seyler sabitken gelir düzeyinin yükseldigi bir durum ve aynı anda üreticiler açısından da diger seyler sabitken girdi fiyatlarının azaldıgı yani maliyetlerin düstügü ve kârlılıgın arttıgı bir durumda piyasa dengesinin nasıl degisecegini inceleyelim. Tüketicilerin gelir düzeyinde meydana gelen bir artıs sonucunda talep artacak ve talep egrisi saga kayacaktır. Üreticiler açısından ise girdi fiyatlarının düsmesi sonucunda da arz egrisi saga kayacaktır. Ilk olarak bu es anlı kaymaların etkisini, talep ve arz egrilerinde meydana gelen kaymaların esit ol-dugu bir durum için ele alalım. Grafik 3.12’de en soldaki A grafiginden görülecegi üzere, talep ve arz egrilerinin es anlı ve esit miktarda saga kaymasının sonucunda fiyat düzeyi degismezken (P1 düzeyinde sabit kalır), denge miktarı artar (Q1’den Q2’ye artar). Ilk denge noktası grafik üzerinde arz egrisi S1 ve talep egrisi D1’in kesistigi noktada iken, arz ve talep egrilerinin es anlı ve aynı miktarda kayması sonucu yeni denge arz egrisi S2 ve talep egrisi D2’nin kesistigi noktada olusmaktadır. Yeni ulasılan dengede fiyat düzeyi degismez iken, denge miktarından artıs meydana gelmistir.

Diger bir durum, arz ve talep egrilerinin es anlı kaydıgı ancak talep egrisinin arz eg-risine göre daha fazla kaydıgı durumu ele alalım. Grafik 3.12’de ortada yer alan B grafi- ginden görülecegi üzere, talep ve arz egrilerinin es anlı fakat talep egrisi arz egrisine göre daha fazla oranda saga kaymasının sonucunda fiyat düzeyi artarken (P1’den P2’ye artar), denge miktarı da artıs gösterir (Q1’den Q2’ye artar). Ilk denge noktası grafik üzerinde arz egrisi S1 ve talep egrisi D1’in kesistigi noktada iken (P1 ve Q1), arz ve talep egrilerinin es anlı ve talep egrisinin arz egrisine göre daha fazla miktarda kayması sonucu yeni denge arz egrisi S2 ve talep egrisi D2’nin kesistigi (P2 ve Q2) noktada olusmaktadır. Yeni ulasılan dengede eskisine göre hem fiyat hem de miktarda artıs meydana gelmistir. Son olarak, arz ve talep egrilerinin es anlı kaydıgı ancak arz egrisinin talep egrisine göre daha fazla kaydıgı durumu ele alalım. Grafik 3.12’de en sagda yer alan C grafiginden görülecegi üzere, talep ve arz egrilerinin es anlı fakat arz egrisi talep egrisine göre daha fazla oranda saga kaymasının sonucunda fiyat düzeyi azalırken (P1’den P2’ye azalır), denge miktarı artıs gösterir (Q1’den Q2’ye artar). Ilk denge noktası grafik üzerinde arz egrisi S1 ve talep egrisi D1’in kesistigi (P1 ve Q1) noktada iken, arz ve talep egrilerinin es anlı ve arz egrisinin talep egrisine göre daha fazla miktarda kayması sonucu yeni denge arz egrisi S2 ve talep egrisi D2’nin kesistigi (P2 ve Q2) noktada olusmaktadır. Yeni ulasılan dengede eskisine göre fiyat düserken denge miktarında artıs meydana gelmistir. Sonuç olarak arz ve talep egrilerinin es anlı ve aynı yönlü saga kaymaları durumunda denge fiyatının ne olacagı belirsiz iken denge miktarı artmaktadır. Bununla birlikte, arz ve talep egrilerinin es anlı aynı yönlü sola kaymaları durumunda da yine denge fiyatının ne olacagı belirsiz iken denge miktarı azalmaktadır.

Arz ve talep aynı anda veya es anlı ve aynı yönde kayabilecekleri gibi aynı anda birbi- rine ters yönde de kayabilirler. Arz ve talep egrilerinin aynı anda ya da bir baska deyisle es anlı olarak birbirine ters yönde kayması durumunda denge fiyat ve miktarının nasıl olusacagını Grafik 3.13’te sunulan üç grafik aracılıgıyla ortaya koyabiliriz. Tüketiciler açısından diger seyler sabitken malın fiyatının gelecekte yükselecegini bekledikleri bir durumu ve aynı anda üreticiler açısından da diger seyler sabitken birim üretim maliyetlerini artırıcı vergi uygulandıgı bir durumda piyasa dengesinin nasıl de-gisecegini inceleyelim. Tüketiciler eger gelecekte malın fiyatının yükselecegi beklentisi içinde iseler mala olan bugünkü talep artacak ve talep egrisi saga kayacaktır. Üreticiler açısından ise maliyetleri artırıcı bir vergi uygulaması kârlılıgı azaltacagından arz azalacak ve arz egrisi sola kayacaktır. Ilk olarak bu es anlı ve ters yönlü kaymaların etkisini, talep ve arz egrilerinde meydana gelen kaymaların esit oldugu durum için ele alalım. Grafik 3.13’te en soldaki A grafiginden görülecegi üzere, talep ve arz egrilerinin es anlı ve esit miktarda talep egrisinin saga ve arz egrisinin sola kaymasının sonucunda fiyat düzeyi artarken (P1’den P2’ye), denge miktarı degismemistir (Q1’de sabit). Ilk denge noktası grafik üzerinde arz egrisi S1 ve talep egrisi D1’in kesistigi noktada iken, arz ve talep egrilerinin es anlı ve aynı miktarda ancak ters yönde kayması sonucu yeni denge arz egrisi S2 ve talep egrisi D2’nin kesistigi noktada olusmaktadır. Yeni ulasılan dengede fiyat düzeyi eskisine göre artıs gösterirken, denge miktarında ise degisme olmamıstır.

Diger bir durum, arz ve talep egrilerinin es anlı ve ters yönde kaydıgı ancak talep eg-risinin arz egrisine göre daha fazla kaydıgı durumu ele alalım. Grafik 3.13’te ortada yer alan B grafiginden görülecegi üzere, talep ve arz egrilerinin es anlı ve ters yönde fakat talep egrisinin saga kayması arz egrisinin sola kaymasından daha fazla olması durumunda fiyat düzeyi artarken (P1’den P2’ye artar), denge miktarı da artmaktadır (Q1’den Q2’ye artar). Ilk denge noktası grafik üzerinde arz egrisi S1 ve talep egrisi D1’in kesistigi noktadadır (P1 ve Q1). Arz ve talep egrilerinin es anlı ancak ters yönde ve talep egrisinin saga kaymasının arz egrisinin sola kaymasından daha fazla miktarda olması sonucu yeni denge arz egrisi S2 ve talep egrisi D2’nin kesistigi (P2 ve Q2) noktada olusmaktadır. Yeni ulasılan dengede hem fiyat hem de denge miktarında eskisine göre artıs meydana gelmistir.

Son olarak, arz ve talep egrilerinin es anlı fakat ters yönde kaydıgı bununla birlikte arz egrisinin sola kaymasının talep egrisinin saga kaymasından daha fazla oldugu durumu ele alalım. Grafik 3.13’te en sagda yer alan C grafiginden görülecegi üzere, talep ve arz egrilerinin es anlı ve ters yönde fakat arz egrisinin sola kaymasının talep egrisinin saga kaymasından daha fazla oranda gerçeklesmesi sonucunda fiyat düzeyi artarken (P1’den P2’ye artar), denge miktarı azalıs gösterir (Q1’den Q2’ye azalır). Baslangıç denge noktası grafik üzerinde arz egrisi S1 ve talep egrisi D1’in kesistigi (P1 ve Q1) noktasındadır. Arz ve talep egrilerinin es anlı, ters yönde fakat arz egrisinin sola kaymasının talep egrisinin saga kaymasından daha fazla miktarda oldugu durumda yeni denge arz egrisi S2 ve talep egrisi D2’nin kesistigi (P2 ve Q2) noktada olusmaktadır. Yeni ulasılan dengede fiyat düzeyi eskisi- ne göre artarken denge miktarında eskisine göre azalıs meydana gelmistir. Sonuç olarak arz egrisinin sola ve talep egrisinin saga yani es anlı ve birbirine ters yönlü kaymaları durumunda denge fiyatı artarken denge miktarının ne olacagı belirsizdir. Bununla birlikte, arz egrisinin saga ve talep egrisinin sola yani es anlı ve birbirine ters yön-lü kaymaları durumunda denge fiyatı azalırken denge miktarının ne olacagı belirsizdir.

Özet

Talep, Talep Edilen Miktar, Talep Egrisi ve Piyasa Tale-bini Açıklamak Talep, diger seyler degismezken, belirli bir zaman di- liminde farklı fiyat düzeylerinde sahip olmak istedi- gimiz mal ve hizmet miktarına iliskin isteklerimizin satın alma gücüyle desteklenmis halidir. Talep edilen miktar; belirli bir zamanda, belirli bir fiyatta tüke-ticilerin satın almaya hazır oldukları mal ve hizmet miktarıdır. Talep egrisi, diger seyler degismez iken, talep edilen mal miktarı ile malın fiyatı arasındaki iliskiyi yansıtır. Piyasa talep egrisi de tüketicilerin her birinin talep egrilerinin yatay olarak toplanması ile elde edilir. Arz, Arz Edilen Miktar, Arz Egrisi ve Piyasa Arzını Açıklamak Arz, diger seyler degismezken, belirli bir zaman dili- minde sahip olunan kaynaklar ve teknolojik sınırlı-lıklar altında firmalar tarafından kâr elde etme güdü-süyle farklı fiyat düzeylerinde üretilmek ve satılmak istenilen mal ve hizmet miktarıdır. Arz edilen miktar, belirli bir zamanda belirli bir fiyatta üreticilerin sat-maya hazır oldukları mal ve hizmet miktardır. Arz eg-risi, diger seyler degismez iken arz edilen mal miktarı ile malın fiyatı arasındaki iliskiyi gösterir. Piyasa arz egrisi de üreticilerin her birinin arz egrilerinin yatay olarak toplanması ile elde edilir. Piyasa Dengesi ve Dengedeki Degismeleri Analiz Etmek Piyasalar aracılıgıyla, arz ve talebin karsılıklı etkilesi- mi sonucu piyasa denge ve miktarına ulasılır. Denge fiyatı, talep edilen miktarın arz edilen miktara esit ol-dugu noktada olusan fiyattır. Denge miktarı ise, denge fiyatında alınan ve satılan mal ve hizmet miktarının birbirine esit oldugu noktayı gösteren yerdir. Denge noktasında; talep fazlalıgı yani kıtlık, arz fazlalıgı yani artık olusmaz. Bu nokta, fiyatların degismesi yönün-de bir baskının olmadıgı, piyasaların temizlendigi noktadır. Mal arzının sabit oldugu, bir baska deyisle arz egrisinin degismedigi ve mal talebinin arttıgı yani talep egrisinin saga kaydıgı bir durumda denge fiyatı ve denge miktarı artacaktır. Bununla birlikte, mal arzı sabitken, bir baska deyisle arz egrisinin degismedigi ve mal talebinin azaldıgı yani talebin sola kaydıgı bir durumda ise denge fiyatı ve denge miktarı azalacak-tır. Mal talebinin sabit oldugu bir baska deyisle talep egrisinin degismedigi ve mal arzının arttıgı yani arz egrisinin saga kaydıgı bir durumda denge fiyatı azala-cak ve denge miktarı artacaktır. Bununla birlikte, mal talebi sabitken bir baska deyisle talep egrisinin degis-medigi ve mal arzının azaldıgı yani arz egrisinin sola kaydıgı bir durumda ise denge fiyatı artacak ve denge miktarı azalacaktır. Arz ve talep egrilerinin es anlı ve aynı yönlü saga kaymaları durumunda denge fiyatı-nın ne olacagı belirsiz iken denge miktarı artmakta-dır. Bununla birlikte, arz ve talep egrilerinin es anlı aynı yönlü sola kaymaları durumunda da yine denge fiyatının ne olacagı belirsiz iken denge miktarı azal-maktadır. Arz egrisinin sola ve talep egrisinin saga yani es anlı ve birbirine ters yönlü kaymaları duru-munda denge fiyatı artarken denge miktarının ne ola-cagı belirsizdir. Bununla birlikte, arz egrisinin saga ve talep egrisinin sola yani es anlı ve birbirine ters yönlü kaymaları durumunda denge fiyatı azalırken denge miktarının ne olacagı belirsizdir.

Yasamın Içinden

Petrol Ihraç Eden Ülkeler Örgütü ya da Ingilizcesindeki bas harierinin kısaltması ile OPEC, Eylül 1960 yılında kurulmus-tur. OPEC’in amacı kısaca üye ülkelerin izledigi petrol poli- tikalarını birlestirmek ve koordine etmek ayrıca petrol piya-sasında istikrarı saglamaktır. Suanda 13 üyesi bulunan örgüt, dünya petrol üretiminin büyük bir kısmını saglamaktadır. OPEC, petrol üretimi üzerindeki ayarlamalarla petrol fiyat-larını etkilemektedir. Yani üretimini artırarak, yani petrol arzını artırarak petrol fiyatlarının azalmasını saglayabilecegi gibi; petrol arzını azaltarak petrol fiyatlarının artmasını da saglayabilmektedir. Petrol üretimi gerçeklestiren ülkeler sa-dece OPEC üyesi ülkelerle sınırlı degildir. Bunların yanında Rusya, ABD ve Kanada gibi baska ülkelerde vardır. Dolayı-sıyla küresel ölçekte petrol fiyatlarının belirlenmesi küresel petrol arzı ile iliskilidir. Unutulmamalıdır ki, küresel petrol arzının büyük kısmı OPEC ülkeleri tarafından karsılanmakta ve bundan dolayı küresel petrol fiyatları üzerinde en büyük etkiyi yine bu ülkeler olusturmaktadır. Bu bilgiler ısıgında, bu ünitede ögrendigimiz arz-talep mo-deli çerçevesinde 2016 yılı baslarında petrol fiyatlarında yasanan düsüsün nedenini anlamanıza yardımcı olacak bir haberi asagıda bulabilirsiniz. OPEC’ten “arz fazlası” için umut yok Kaynak:http://www.bloomberght.com/haberler/ haber/1840194-opec-gunluk-315-milyon-varil-uretecel OPEC, petrol fiyatlarını altı yılın en düsük seviyesine düsü-ren arz fazlası için bir umut vermedi. Petrol Ihraç Eden Ülke-ler Toplulugu (OPEC), petrol fiyatlarının altı yılın en düsük seviyesini görmesine neden olan küresel arz fazlasının gide-rilmesi yönünde fazla umut vermedi. OPEC, Cuma günü Viyana’da gerçeklestirilen toplantıda al-dıgı kararla, Baskan Emmanuel Ibe Kachikwu’nun yaptıgı açıklamaya göre, günlük 31.5 milyon varil petrol üretecek. Grup, dünkü toplantısında, 18 aydır uymadıgı günlük 30 milyon varil olan önceki üretim tavanını bir kenara bıraktı. Genel Sekreter Abdalla El-Badri, OPEC’in yeni üretim tavanı kararı için Haziran ayına kadar bekleme kararı alındıgını be-lirtti. Irak Petrol Bakanı Adel Abdul Mahdi, toplantı sonrası basın mensuplarına yaptıgı açıklamada, “OPEC tek basına neden piyasadaki payından feragat etmek zorunda?” dedi ve “Amerikalıların üretim tavanı yok, Rusların tavanı yok. OPEC’in neden bir üretim tavanı olsun ki?” seklinde görüs bildirdi. En büyük üretici Suudi Arabistan’ın öncülügünde, OPEC, yüksek maliyete sahip üreticileri piyasa dısına itmek için, asırı arz ortamında, üretimini artırdı. Venezüella’dan Persembe günü gelen üretimde yüzde 5’lik indirime gidilme önerisinin, Iran’ın da indirim karsıtı gruba katılması ile bir-likte fazla bir etkisi olmadı. Zürih’te UBS Group AG analisti Giovanni Staunovo, “OPEC’te hacmi maksimize etme strate-jisi devam ediyor” dedi ve “En azından bir ise yaramayan ta-vanı bırakmak iyi. Arzı ayarlama konusunda yük OPEC dısı üreticilerde kalmaya devam ediyor” seklinde görüs bildirdi.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*
*

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.